piše: Nevena Stajković
Godina je 1896, jedan od prvih sineasta u istoriji kinematografije upravo snima scenu u ulici Madlen-Bastilja. U jednom trenutku, ručica kamere se zakočila, te je režiser prinuđen da nastavi da snima tek nakon što je kamera profunkcionisala. Kada je pogledao snimak, shvatio je da su se autobus i žene pretvorili u pogrebna kola i muškarce u jednom istom kadru. Tako je nastao stop-kadar, jedna od prvih filmskih efekata, a mladi režiser, Žorž Melijes, postaje vizionar rane kinematografije.
Rođen je 1861, u bogatoj pariskoj porodici. Afinitete prema umetnosti, konkretnije, prema pozorištu i glumi, pokazuje već u detinjstvu, te sa 10 godina pravi lutkarsko pozorište od kartona, a kao tinejdžer verne marionete. Odlazak u London predstavlja prekretnicu u njegovom životu. U čuvenom Egyptian Hall na trgu Pikadili posećuje predstave iluzioniste Džona Nevila Maskelina i počinje da se zanima za mađioničarske trikove. Po povratku u Pariz odlazi na izvedbe u Théâtre Robert-Houdin, kao i na časove kod Emila Voazena, koji mu omogućava da prvi put izvodi u Kabinetu fantastike muzeja voštanih figura Greven i, kasnije, u Galeriji Vivijen.
Vreme je da u priču uvedemo Melijesove sunarodnike, Ogista Marija Luja Nikolasa i Luja Žana – poznatije kao braća Limijer! Nakon njihovih prvih filmskih projekcija, Melijes oseća da će se na polju pokretnih slika desiti nešto revolucionarno i da je njemu, kao i njegovim trikovima, upravo tu mesto! Nudi braći Limijer 10 000 franaka za sinematograf, preteču filmske kamere, koji su konstruisali, ali ga oni, iz nekih svojih razloga, odbijaju. Međutim, čvrsto rešen da pronađe filmski projektor za Théâtre Robert-Houdin, u kojem, s vremenom, počinje da radi i redovno izvodi tačke, Melijes se okreće drugim konstruktorima, te kupuje animatograf od Roberta V Pola. Uz uređaj nabavlja i nekoliko njegovih filmova i do kraja 1896. Théâtre Robert-Houdin prikazuje filmove kao sastavni deo svog repertoara.
Nabavka tog čuda tehnike podstakla ga je da u maju 1896. godine osnuje Star Film Company i izgradi stakleni studio u Montreju, u predgrađu Pariza. Šokiraćete se kada za koji sekund budete pročitali da je između 1896. i 1913. godine snimio preko 500 filmova! Prvi filmovi trajali su, naravno, nekoliko minuta, a njegov najduži film, The Conquest of the Pole (La Conquête du Pôle, 1912) traje skoro 40 minuta! O njegovoj predanosti i neverovatnoj energiji svedoče podaci da je po čitave dane provodio u studiju u Montreju i u Théâtre Robert-Houdin. U sedam ujutru bi stizao u studio, radio 10 sati – gradio scenografiju i rekvizite – a onda bi u 17č kretao u Pariz, da bi u 18č bio u kancelariji pozorišta i primao goste. Nakon što bi nešto prezalogajio, prisustvovao bi predstavi u 20č, tokom koje bi skicirao svoje scenografije, a zatim se vraćao u Montrej na spavanje. Petkom i subotom bi snimao scene pripremane tokom nedelje, a nedeljom i praznicima prikazivan je pozorišni matine, tri filmske projekcije i večernja predstava koja je trajala do 23.30.
Pošto smo napokon došli do snimanja filmova, važno je da naglasimo da su Melijesovi prvi filmovi mahom uključivali njegove mađioničarske trikove. Tu dolazimo do početka naše priče i izuma stop-kadra koji je kasnije koristio u mnogim filmovima, a prvi od njih je Vanishing Lady (Escamotage d’une dame chez Robert-Houdin, 1896). Ruku na srce, njegov zakleti neprijatelj, Tomas Edison prvi je iskoristio nešto slično prilikom scene odsecanja glave, u filmu Pogubljenje Marije Stjuart, ali kao tehničko sredstvo za senzacionalni efekat, dok je Melijes bio taj koji je sistematski razvio i umetnički osmislio stop-kadar, pretvorivši ga u osnovu filmske magije, narativa i fantastičnog izraza.
U godinama koje slede Melijes nastavlja da istražuje na polju filmskih efekata i koristi kontrakadar, kao u A Dinner with Difficulties (Salle à manger fantastique, 1899), ali i superkompoziciju – koja podrazumeva snimanje glumaca u crnoj pozadini, a zatim premotavanje filma i ponovno eksponiranje snimka kako bi se stvorila dvostruka ekspozicija. Tako je u filmu The Four Troublesome Heads (Un homme de têtes, 1898) čak tri puta skinuo sopstvenu glavu, a najzanimljiviji deo je kad bendžom udara svoje glave i ubija ih.
Sve su to bili filmovi iz jednog kadra, ali, smatrajući film iluzijom i trikom, a ne pukom zabeleškom stvarnosti, počinje sve više da se igra i pravi film The One Man Band (L’ Homme-orchestre, 1900), u kojem glumi čak sedam muzičara. Kamera je bila nepomična, a objektiv je delimično prekrivan tako da se svaki put snimao samo jedan deo kadra u kome je Melijes glumio jednog lika. Ista filmska traka se zatim vraćala i ponovo snimala sa drugim otkrivenim delom kadra, dok se na kraju ne dobije utisak da je više likova prisutno istovremeno.
Dobro, dobro, reći ćete, odlični su ovi filmovi, ali zašto mi, kad se spomene Melijesovo ime, najpre padne na pamet slika antropomorfizovanog meseca u čijem oku se nalazi projektil? Zato što je to kultna scena iz njegovog filma A Trip to The Moon (Le Voyage dans la Lune) iz 1902. godine. Melijes je bio inspirisan pričom Od Zemlje do Meseca i njenim nastavkom Oko Meseca autora Žila Verna. Sam režiser glumi profesora Barbenfujisa koji predvodi grupu astronauta koji putuju na Mesec u kapsuli na topovski pogon. Oni istražuju površinu Meseca i beže od njegovih stanovnika, Selenita. Na kraju jedan od Selenita polazi sa naučnicima na Zemlju, gde oni bivaju slavljeni kao heroji.
Dve godine kasnije nastaje film Sirena (La Sirène) koji se zasniva na čistoj vizuelnoj iluziji, bez razvijene naracije. Pomoću već pomenutih stop-kadra, superpozicije i scenskih mehanizama, žensko telo transformiše se u sirenu, a Melijes se još jednom potvrđuje kao čarobnjak koji spaja pozorišnu magiju i filmski trik.
Prvi Melijesov film sa više scena je Cinderella (Cendrillon, 1899), rađen po bajci Šarla Peroa. U ovo vreme naš reditelj plasira filmove na tržište Sjedinjenih Američkih Država, međutim, Edison i njegova klika nisu blagonakloni prema konkurenciji, te tada nastaju i duplikati negativa. Pošto svog evropskog kolegu nisu mogli lako pravno ili tehnički da zaustave, pravili su duple negative na osnovu njegovih legalno kupljenih kopija, a zatim te filmove umnožavali i prikazivali bez ikakve naknade ili kontrole autora, čime su praktično prisvajali njegov rad.
Filmska industrija se ubrzano menjala, a naš reditelj tim promenama nije uspeo da se prilagodi. Pored toga, piraterija u SAD, skupi produkcioni procesi i loši ugovori sa velikim kompanijama doveli su do finansijskog sloma Star Film Company. Tokom Prvog svetskog rata veliki broj njegovih filmova biva uništen. U to vreme filmska traka bila je pravljena od nitroceluloze, izuzetno zapaljivog, ali i hemijski vrednog, materijala, koji se mogao prerađivati. Francuska vojska i industrija topile su stare filmske negative kako bi se dobile sirovine koje su korišćene za proizvodnju eksploziva, baruta i sličnih materijala.
Poslednje dane Žorž Melijes proveo je u La Maison de Retraite du Cinéma, domu za penzionere filmske industrije u Orliju. Radio je sa nekoliko mlađih reditelja na scenarijima, međutim, ti filmovi nikada nisu snimljeni. Kada su ga, nakon što je oboleo od raka, mlade kolege posetile u bolnici, Melijes im je rekao: „Smejte se, prijatelji moji. Smejte se sa mnom, smejte se za mene, jer ja sanjam za vas”. Preminuo je 21. januara 1937. godine, a sahranjen je na čuvenom groblju Per Lašez.
januar, 2026.
