piše: Nevena Stajković
Ljudi su oduvek imali potrebu da ostave pisane tragove, prvenstveno da bi sačuvali važne informacije i preneli znanja. Podloga i pribor za pisanje nisu bili lako dostupni, te su se zapisivale samo najvažnije stvari, kao što su administrativni podaci, zakoni i pravila i verski tekstovi. Najstariji poznati zapisi datiraju između 3500. i 3200. godine pre nove ere, pronađeni su u Mesopotamiji i predstavljaju administrativne i trgovinske dokumente; dok je Ur-Namuov zakonik najstariji sačuvani spis ove vrste. Potiče iz 2050. godine pre nove ere sa teritorije nekadašnjeg Sumerskog carstva i pruža uvid u načine regulisanja društvenih odnosa i porodičnog prava onog vremena.
Tokom vekova, podloga i materijali za pisanje su se menjali, te se najpre koristio kamen, zatim glinene poločice, metal, drvo, te palmino lišće, a onda su u upotrebu ušle voštane tablice, papirus, pergament, i najzad papir, kao simbol modernog doba. U nastavku vam donosimo nekoliko zanimljivosti o pergamentu, materijalu koji je vekovima čuvao znanje, književnost i istoriju, a koji i danas naučnicima otkriva mnogo više od samog teksta.
Kako je pergament dobio naziv?
Reč pergament vuče poreklo od imena grada Pergama, u Maloj Aziji, koji je bio prosperitetni centar u 3. i 2. veku pre nove ere, te u velikoj meri proizvodio pergament. Legenda kaže da su egipatski vladari iz dinastije Ptolomeja zabranili izvoz papirusa u taj grad da bi sprečili napredovanje Pergamske biblioteke, čiju je izgradnju podstakao Eumenej u 2. veku pre nove ere. Naime, ova biblioteka je, uz 200 000 svitaka, pretendovala da stane rame uz rame sa Aleksandrijskom i postane značajno uporište helenističkog kulturnog sveta, a Ptolomejima se to nije dopalo.
Ipak, postoje dokazi da se koža, od koje, videćemo, nastaje pergament, koristila za pisanje i više od 2000 godina pre nove ere, u Egiptu, prema navodima britanskog pisca, lingviste i paleografa Dejvida Dirindžera. Takođe, otac istorije Heorodot spominje da je ista praksa u Grčkoj postojala u 5. veku pre nove ere. U isto vreme, preteču pergamenta koristili su Asirci i Vavilonjani u Mesopotamiji.
Kako se pravi pergament?
Sa trupa životinje – ovce, koze ili teleta – skidala se koža, koja je zatim ostavljana da odstoji u vodi jedan dan, ne bi li se sa nje skinula krv i prljavština. Zatim se tečnostima napravljenim od trule ili fermentisane biljne materije, kao što su pivo i druga žestoka pića, skidala dlaka. Koža bi ostajala u rastvoru i do sedam ili osam dana. U kasnijim periodima, za ovaj postupak koristio se kreč zato što brže deluje. Koža se potom stavljala u ram za rastezanje da bi se poravnala i osušila. Oštrim, polumesečastim nožem uklanjali su se ostaci krzna, a koža je dobijala potrebnu debljinu.
A šta je onda velum?
Reč velum potiče od starofrancuske reči vélin, što znači teleća koža, odnosno, od latinske reči vitulinum – napravljeno od teleta. U prošlosti se vrlo često brisala razlika između pergamenta i veluma, ali savremeniji istraživači smatraju da se velum pravio isključivo od teleće kože, dok se pergament pravio od kože različitih životinjskih vrsta. Takođe, kolekcionari rukopisa velum smatraju prefinjenim oblikom kože, a pergament grubljim, debljim i manje poliranim od veluma, ali ih ne razlikuju po vrsti kože od koje su napravljeni.
Praktičnost pergamenta
Do pojave pergamenta papirus je bio u širokoj upotrebi, međutim, nova podloga za pisanje ispostavlja se boljim i trajnijim materijalom, praktičnijim za rukovanje i povezivanjem u kodekse, tj. knjige. Takođe, pergament je dozvoljavao pisanje sa obe strane, što je umnogome doprinosili uštedi materijala i novca.
Ključna reč: palimpsest
Izrada pergamenta trajala je dugo i bila je skupa, te ova podloga nije bila lako dostupna. Uprkos tome, ljudi su se dovijali na različite načine – strugali su slova sa pergamenta, prali ga u mleku i ovsenim mekinjama i pripremali za narednu upotrebu, a proizvod ovog procesa zove se palimpsest. Zanimljivo je da su se s vremenom pojavljivali bledi ostaci prethodnog pisanja, pa su naučnici mogli da razaznaju i taj tekst. Prakse čitanja palimpsesta u 19. veku podrazumevale su upotrebu tinkture gala ili amonijum bisulfata koji bi uništavali pergament. Današnji istraživači koriste multispektralno snimanje koje ne šteti površini.
Među brojnim sačuvanim palimpsestima koji imaju izuzetan istorijski i kulturni značaj, izdvajamo jedan koji je posebno zanimljiv. U biblioteci katedrale u Veroni 1816. godine pronađen je veoma važan rukopis. Naime, ispod pisama Svetog Jeromina i Genadija nalazio se gotovo kompletan tekst Gajevih Instituta. Veruje se da je to prvi studentski udžbenik o rimskom pravu. Termin palimpsest kasnije se koristio u arhitekturi i arheologiji da označi predmet napravljen u jednu, a kasnije ponovo korišćen u drugu svrhu.
Miroslavljevo jevanđelje napisano je na pergamentu
Danas se pergament koristi za različite svečane prigode – povelje, priznanja i slično. U Ujedinjenom Kraljevstvu parlamentarni akti štampani su na velumu do 2015. godine, a ovaj materijal i dalje se koristi za korice arhivskih primeraka zakona. Sinajski rukopis (Codex Sinaiticus) predstavlja jedan od najstarijih i najvažnijih sačuvanih primeraka cele Biblije, a ispisan je na tankom pergamentu u 4. veku. Na našim prostorima, verovatno i najznačajniji ćirilični spomenik srpske pismenosti iz 12. veka, Miroslavljevo jevanđelje, upravo je kodeks, odnosno rukopisna knjiga, napisana na pergamentu.
Više od podloge za pisanje
Naši preci cenili su pergament kao vrlo korisnu podlogu za pisanje i čuvanje znanja, ali mi danas znamo da je on mnogo više od toga, zato što ujedno predstavlja svojevrsno svedočanstvo vremena. Pored samog teksta, naučnicima dragocene podatke daju tragovi mastila, zarezi noža, šavovi, popravke i drugi detalji koji otkrivaju kako je rukopis nastajao, kako je korišćen i čuvan. Zahvaljujući savremenim metodama, poput analize DNK, pergament je postao dragocen izvor i za biologe, jer može da otkrije od kože koje životinje je napravljen, pa čak i da doprinese proučavanju stočarstva i životne sredine minulih vekova.
jul, 2026.
