ilustracija: Srećko Radivojević

piše: MoonQueen

U društvu u kojem su žene nepismene i ponižene ne može biti napretka, govorila je Adelina Paulina Irbi, s pravom, a njena saputnica Džordžina Mjur Mekenzi delila je ovo mišljenje. Dve strankinje koje su život posvetile putovanjima po manje prohodnim delovima Evrope, upoznajući se sa balkanskim stanovništvom i njihovim običajima, uvidele su da je jedan od glavnih problema porobljenih hrišćanskih naroda na ovom području nedostatak obrazovanja, pogotovu ženske dece. Vođene prosvetiteljskim idejama i podstaknute svetlim primerima nekolicine učiteljica koje su na svojim putovanjima sretale, ove dve Engleskinje odlučile su da, uprkos brojnim preprekama, divlje i plemenite Balkance, tj. njihove kćeri, uteraju u školske klupe.

Za bazu svoje pedagoške misije odabrale su Sarajevo, u kojem je sredinom veka već postojala ženska skola. Godine 1858. na gornjem spratu takozvane Srškića kuće otvorena je skromna škola za devojčice koja se sastojala od tri prostorije – učionice, sobe za ručni rad i privatne sobe učiteljice zahvaljujući kojoj je škola i osnovna – Stake Skenderove. Staka Skenderova, obrazovana i inteligenta žena, čitavog života odevana u muško ruho, poznavala je jezike i bavila se prevodilačkim poslovima. Poznavanje turskog jezika verovatno je bilo presudno da upravo ona dobije sultanovu dozvolu za rad škole i određene novčane povlastice, zbog čega je na ovu instituciju u početku gledano sa podozrenjem. Ipak, nepoverenje čaršije nije osujetilo Stakine planove, pa je nakon četiri godine upornog rada škola brojala oko šezdeset učenica podeljenih u četiri odeljenja, među kojima su se nalazile i ćerke osmanskih plemića. Razlozi gašenja ove prve ženske škole u Sarajevu nisu poznati, ali se veruje da je u pitanju bio nedostatak sredstava, kao i nemiri koji su vodili ka izbijanju ustanka 1875. godine.

Sarajevo oko 1900. godine, izvor

Poznajući istoriju grada i njegove prve ženske škole Mis Irbi procenjuje da je Sarajevo sredina dovoljno otvorena za ideju školovanja ženske dece. Ženski institut plemenite Mis Irbijeve u Sarajevu ili Mis Irbijev zavod, skraćeno, kolokvijalni su nazivi pod kojima je bila poznata škola osnovana 1866. godine na njenu inicijativu. No, kao i u slučaju prve škole, podrška stanovništva je isprva izostala. Čitav grad, sumnjičav prema stranom poreklu Mis Irbi, protivio se ideji da ona vodi žensku školu, iz straha da bi im mogla nametnuti svoje „protestantske ideje”, a činjenica da su prve učiteljice bile pruske časne sestre išla je u prilog ovoj ideji. Poznato je da je fra Grga Martić na pripovedima govorio protiv njenog prosvetiteljskog rada nakon čega je školu napustilo devet devojčica, a pravoslavni sveštenici izdali su Objavu narodu u kojoj su pozivali Srbe da ne šalju decu u protestantsku školu. Slabog zdravlja Džordžina Mekenzi uskoro je morala da napusti Sarajevo. Uz Mis Irbi ostala je da stoji samo njena koleginica, i uskoro bliska prijateljica, Staka Skenderova, koja je javno, usred opštine, održala vatreni govor braneći ciljeve novootvorene škole. Autoritet Stake Skenderove naterao je pravoslavno sveštenstvo da povuče svoju Objavu, a Mis Irbi umesto časnih sestara zapošljava Saru Panić, učiteljicu iz Beograda, i Simu Čajkanovića, učitelja iz Sarajeva. Kao i 1858, strpljenje i čvrsta volja održali su školu kroz prve talase nepoverenja, da bi s vremenom sumnje oslabile, a dobrobiti rada ove institucije postajale sve očiglednije.

„U društvu u kojem su žene nepismene i ponižene ne može biti napretka.”

Adelina Paulina Irbi

ilustracija: Srećko Radivojević

Iako je škola bila besplatna i otvorena za devojčice svih naroda i veroispovesti, u nju su se upisivale uglavnom one iz pravoslavnih porodica, pa je škola ubrzo dobila epitet „srpske ženske škole”. S vremenom, Zavod Mis Irbijeve razvio se u srednju školu u kojoj je osmogodišnje obrazovanje bilo podeljeno na četiri godine osnovne, jednu godinu devojačke i tri godine učiteljske škole. Na taj način Zavod je odškolovao generacije novih učiteljica koje su na sebe preuzele misiju opismenjavanja ženskog stanovništva u unutrašnjosti Bosne.

Po izbijanju Bosansko-hercegovačkog ustanka Mis Irbi šalje svojih šest najboljih učenica u Prag. Na granici sa Austrougarskom preoblači ih u evropsko ruho kako bi nezapažne prešle na drugu stranu Save. Od 1875. do 1878. godine posvećuje se humanitarnoj misiji – u Londonu osniva „Odbor za pomoć bosanskim izbeglicama” kojim predsedava, sakuplja humanitarnu pomoć svake vrste i pomaže raseljenim licima kojima je rat zatro ognjišta i porodice. Sa druge strane reke, u okolini Pakraca, osniva dvadeset novih škola koje je pohađalo oko dve hiljade izbegle dece. Mis Irbin prijatelj i sunarodnik, arheolog Artur Evans, nazvao je ovu decu „nadom Bosne”.

Ratovi i nemiri nisu omeli prosvetiteljsku misiju Mis Irbi. Nakon mira sklopljenog 1878. godine posvećuje se školovanju siromašnih devojčica u Sarajevu, čime će se baviti do kraja života, 1911. godine. Njen prosvetiteljski i humanitarni rad učiniće da je isprava sumnjičavi sugrađani uskoro nazovu „majkom bosanske sirotinje” i kao takvu nastave da je pamte do danas. Nedugo nakon završetka Velikog rata, 10. januara 1919, jedna sarajevska ulica postala je Mis Irbina. U Beogradu ulicom Mis Irbijeve prolazi se kroz srce onog dela grada koji zovemo Učiteljsko naselje.

decembar, 2021.

Leave a Reply

Your email address will not be published.