piše: Đorđe Petrović
Etrurci su pleme koje je pre famoznih Rimljana naseljavalo Apeninsko poluostrvo (nisu bili jedini), tačnije njen središnji i severni deo. Na ove prostore, kako se smatra, naselili su se oko 900. godine pre nove ere, skoro 200 godina pre nego što će Romul na sedam brda osnovati Rim. Grci nisu mogli da se dogovore o tome odakle Etrurci potiču, pa je Herodot u 5. veku pre nove ere govorio da su Lidijci (narod zapadne Anatolije), drugi su govorili da su Pelazgi, koji su bili kategorija za sve, a Dionisije iz Halikarnasa u 1. veku pre nove ere opredelio se za tezu o autohtonosti na tom podneblju.
Sada, kakve veze imaju egipatska mumija iz Zagreba i Etrurci? Ipak su to tri geografski i hronološki udaljene tačke. Naime, u prvoj polovini 19. veka bivši sekretar Austrougarske kraljevske kancelarije Mihael Barić, iz Beča putuje u Egipat, gde kupuje mumiju za svoju kolekciju starina (upravo kabinet kurioziteta). U zaveštanje nakon smrti Barić mumiju ostavlja Narodnom muzeju u Zagrebu, te je ona tamo prenesena 1862. godine u dve vitrine. Ovaj poduhvat na sebe preuzima tadašnji predsednik Kraljevske dvorske kancelarije dalmatinsko-hrvatsko-slavonske, Ivan Mažuranić. U Opatičkoj ulici, gde se nekada nalazila zgrada Muzeja, mumiju preuzima kustos arheološke zbirke Mijat Sabljar, te je postavlja uspravno u vitrini, kao što je nekada stajala u stanu Mihaela Barića u Beču.
Dobro, sada znamo otkud mumija u Zagrebu, ali gde su tu Etrurci? Ispostavilo se da je mumija umotana u lanene povoje koji sadrže na sebi tekst, za koje je Barić logično smatrao da su ispisani staroegipatskim pismom. Sabljarov naslednik na mestu kustosa, don Sime Ljubić 1869. godine dovodi nemačkog egiptologa Hajnriha Brugša da pregleda mumiju, ali on nije bio u stanju da otkrije na kojem je jeziku ovaj zanimljiv natpis. Deceniju kasnije, Ričard Barton (ne Tito iz Sutjeske), britanski orijentalista u Londonu, objavljuje natpis, smatrajući ga runskim. Tek dve godine kasnije u Beču, gde su poslati povoji na proučavanje, egiptolog Jakob Krol objavljuje monografiju u kojoj otkriva da se među povojima krije najduži poznati etrurski tekst na svetu. Bilo je potrebno 30 godina da se ustanovi o čemu se zapravo radi, te da se na osnovu mumije iz Zagreba može štošta reći o daleko udaljenijoj i manje poznatoj arheološkoj kulturi.
Naravno, tu nije bio kraj istraživanja. Nakon otkrića još jednog povoja, 1932. godine snimljene su prve fotografije pomoću infracrvenih zraka, te se tekst mogao jasnije čitati. Osim ove metode, odrađeno je i datovanje pomoću C14 metode, a ona podrazumeva analizu 14. izotopa ugljenika, za koji se zna vreme za koje će polovina njegove količine da nestane. Utvrđuje se koliko ga je ostalo u nekom nalazu – što ga je manje, to znači da je veća količina nestala i da je prošlo više vremena). Sada se, dakle, zna da su povoji nastali između 425. i 375. godine pre nove ere, dok se pisanje dogodilo između 3. i 2. veka pre nove ere.
Pisac teksta bio je aktivan u područji blizu Umbrije (današnja centralna Italija), a platno je etrurske, a ne egipatske izrade. Tekst je definitivno ponovo upotrebljen bez razumevanja sadržaja, s obzirom na to da su trake odsečene bez obzira na raspored slova. Moguće je da se neka etrurska zajednica doselila u Egipat, ili da je tekst tamo dospeo trgovinom, a kasnoegipatski običaj ponovne upotrebe pogrebnih materijala može objasniti kako je ovaj važan tekst završio kao omot mumije.
Zbog malog broja sačuvanih spisa, etrurski jezik nedovoljno je razumljiv, te se ovaj tekst ne može prevesti u celosti. Dugo se smatralo da Liber linteus predstavlja pogrebnu ritualnu knjigu, a danas je ustaljeno mišljenje da se radi o obrednom kalendaru. Etrurcima je religija bila otkrivena, kada se dete sa licem starca zvano Tages pojavilo na polju jednog seljaka, prizvalo sve Etrurce i naučilo ih tajnama haruspicije. Ovaj, kao i mnoge druge aspekte etrurske kulture, Rimljani su preuzeli i inkorporirali u svoje društvo. Glavno je pitanje, kako su Etrurci zamišljali svoja božanstva, o čemu nam govore njihovi sarkofazi i oslikane grobnice. Njihov glavni bog Tinia, vladar munjom (pogodili ste), morao je tražiti odobrenje od nekih drugih božanstava. Dvanaest savetodavnih bogova bili su vrlo nejasni dok ih Rimljani nisu sistematizovali.
Buk van der Mir 2009. godine proučava Lanenu knjigu ne bi li otkrio informacije o etrurskim ritualima i božanstvima, te na osnovu lingvističkih podataka otkriva do sada nepoznata božanstva Lur i Zer. Za prvo božanstvo tvrdi da predstavlja boga podzemnog sveta, sa zaštitničkim, ratničkim i proročkim karakterom. Zera je bilo teže rekonstruisati, mada sudeći po tome da se pominje u prokletstvu, moguće je da je takođe pripadao podzemlju.
Mumija mlade žene iz Egipta koja se sada nalazi u Zagrebu prava je poslastica za sve ljubitelje starina. Ako na to dodamo i da je umotana u lanene trake na kojima je ispisan najduži poznati trag etrurskog jezika, dobijemo poslasticu za arheologe. Od 19. veka ova mumija fascinira istraživače i iznova nas obasjava novim i važnim saznanjima o etrurskom jeziku, njihovim božanstvima i običajima, ali i načinu na koji jedan važan dokument u jednom kontekstu, može biti samo korisna stvarčica u drugom.
januar, 2026.
Literatura:
Ligorio, Orsat. 2024. Pregled Indoevropskih Jezika. Biblos.
Meer, L. Bouke van der. 2009. “On the Enigmatic Deity Lur in the Liber Linteus Zagrabiensis.” In Votives, Places and Rituals in Etruscan Religion, 166 vols. Religions in the Graeco-Roman World. Brill.
Mirnik, Ivan, and Ante Rendić-Miocević. 1987. “Liber Lintevs Zagrabiensis.” VAMZ 3 (XIX): 40–71.
Smith, Christopher. 2014. The Etruscans: A Very Short Introduction. Very Short Introductions. Oxford University Press.
Uranić, Igor. 2019. “Liber Linteus i Zagrebačka Mumija.” In Recikliraj, Ideje Iz Prošlosti, by Ina Miloglav, Andreja Kudelić, and Jacqueline Balen. Sveučilište u Zagrebu, Filozofski fakultet, Odsjek za arheologiju.
