foto: Ana Samardžić

piše: Marko Vesić

Mići i Fići,
ključarima bokeške tradicije


Kako sam, uopšte, doputovao u Herceg Novi? Prvi put sa bakom i ujakom kada sam bio sasvim mali, drugi put sa roditeljima, već dovoljno velik da mi idu na živce i da mi se ne letuje sa njima, a treći put – muzikom. Slušajući pesme sa primorja koje su moji prijatelji uvek rado izvodili uz gitaru (i prevrtanje očima, jer neki od nas Ove skale, moje skale...više nisu mogli da podnesu), rodila se ideja o jednom muzikološkom istraživanju koje će ovde biti predstavljeno u sažetom obliku, kao baršunasti kroki jedne tradicije.

Početkom avgusta sam, uz pomoć prijatelja, pronašao pravog sagovornika povodom ove teme i sa njim obavio intervju na poznatim novljanskim skalinama. Reč je o frontmenu grupe Egzodus koja postoji pune 52 godine (zanimljivo je da svega četiri grupe na svetu postoje preko 50 godina i moj sagovornik, Zoro Martineti, to sa ponosom ističe). Pre nego što vam ispričam uzbudljivu priču o muzičkoj tradiciji Boke, upoznaću vas sa Herceg Novim iz nešto drugačije perspektive.

Iako važi za jedan od turistički najzanimljivijih gradova (posebno za mlade), bez griže savesti možemo reći da je Herceg Novi primorska prestonica kulture. Naime, grad je prvi osnovao kralj Tvrtko Prvi Kotromanić kako bi tadašnja Bosna imala svoju luku, nezavisno od Dubrovnika, u kojoj bi mogla da razvija pomorsku trgovinu, a posebno trgovinu soli. Grad je nosio naziv Sveti Stefan, da bi početkom 15. veka bio krunisan imenom koje i danas nosi. Njime su, nakon osvajanja 1482. godine, nekoliko vekova (uz kratke prekide Španaca i drugih naroda) vladale Osmanlije, da bi u 19. veku njime zavladala Austrija, a potom i Austrougarska. Verujem da je sudbina Balkana u turobnom 20. veku čitaocima relativno poznata, te ću se na nju osvrnuti samo u kontekstu muzike. Zanimljivo, kako ističe i sam Zoro Martineti, Herceg Novi je svoj turizam razvijao još od početka 19. veka, što je doprinelo kulturalnim asimilacijama sa Dalmacijom, Venecijom i drugim delovima Boke, a poznate spise o bokeškoj tradiciji i turizmu pronalazimo i u delu srpskog realiste Sima Matavulja (Gostionica Šjora Roze) koji je jedno vreme i predavao u primorskoj školi, da bi se kasnije otisnuo u Beograd postavši prvi predsednik Udruženja književnika. Šteta bi bilo, kada već govorimo o turizmu, da ne napravimo jednu digresiju i ne spomenemo važno mesto sastajanja, letovanja i kupanja koje svoja vrata otvara davne 1926. godine u vlasništvu porodice Trani, a reč je o naširoko poznatom hotelu Plaža. Danas prepoznatljiv po svojim utvrđenjima, monumentalnim istorijskim zdanjima i odjecima stare arhitekture, a pre svega skalinama koje čuvaju duh ovog grada, Herceg Novi broji oko 11 000 stanovnika, ponajviše srpskog porekla, dok za vreme leta, skromno govoreći, broj ljudi u njemu verovatno nije moguće utvrditi!

Kada je reč o muzičkoj tradiciji Boke, ona se geografski može ograničiti na celo primorje i gradove do Budve, zajedno sa njom, a na severu do prvih planina iza kojih se može čuti sasvim drugačija muzika (oštra, gotovo ratnički intonirana, bliska krajiškoj praksi). Posmatrano kroz prizmu istorijskih uticaja, bokeška muzika (što je, po svemu sudeći, sinonim za primorsku muziku) asimilovala je tradiciju (sonoritete i poeziju) Dalmacije, Venecije i Austrije, posebno u prvim etapama razvoja turizma i primorske industrije u 19. veku. Kako i sam Martineti ističe, muzika kakvu danas poznajemo kao primorsku svoje korene ima u muzici iz perioda pre Prvog svetskog rata. Naime, kulturalna asimilacija je najčešće i tekla putem kulture, a jezik je, pored muzike, bio najvažnije sredstvo sporazumevanja i osećaja socijalnog jedinstva. Stoga, prvi napevi bili su jezički šaroliki, pod velikim uticajem italijanskog jezika, a tradicija usmenog prenošenja spasila je ovu muziku od izumiranja. Zanimljivo, ona je prvenstveno bila u formi višeglasja (da, prilično neverovatno!) i pevala se duž obale, u gostionicama, kafanama, nekada i salonski. Klape su nekada brojile i više od deset ljudi, a umelo je da se zapeva i u ad hoc sastavima jer je repertoar, manje ili više, bio isti. Uvođenje instrumenata nije išlo na sasvim tipičan način, budući da je u jednom periodu limeni korpus instrumenata prilično dominirao, ali se osnovna muzička nit ove muzike zadržala. Uticaj nesumnjivo dolazi iz druge gradske tradicije, a to je, prema rečima mog sagovornika, muzika alla bečka klasika, koja se na ulicama mogla čuti posebno od limenih duvača vojnih orkestara. U periodu između dva rata, a posebno nakon onog drugog, bokeška muzika je postala neizostavni deo kulturalnog života; izvodila se na trgovima, drugim javnim mestima, a posebno na terasama velikih hotela (sedamdesetih ih je već bilo 10 do 12) pozivajući ljude na ples. U svojoj suštini, ona je zadržala socijalno-kohezivni karakter i iz tihog morskog ambijenta u kome su pevane klape preselila se na plesni podijum (Zoro bi rekao da je taj osećaj sadržan u es-tam ritmu!). Tokom šezdesetih i sedamdesetih godina porastao je uticaj engleske muzike i tada poznatih bendova, poput Bitlsa i grupe Shadow, na gradsku muzičku tradiciju, ali se on više ogledao u boji i instrumentalnom izrazu nego u konstrukciji i poetskom naboju muzike. Do devedesetih godina, Bokom su dominirale fešte, festivali i maskembali, a primorska muzika je bila tu da upotpuni svaki od tih događaja. Prve Sunčane skale organizovane su ’88 godine, a praznik Mimoze datira iz februara 1969. godine, kada cvetaju novljanske mimoze. Najstarija grupa, kao što smo pisali, svakako je grupa Egzodus koja u izmenjenom sastavu nastupa i danas (promenila je oko 40 članova tokom svoje duge istorije), a sa njom je nastupalo više poznatih izvođača, poput Zdravka Čolića (koji sa ponosom ističe da je sa Egzodusima zaradio svoj prvi muzički dinar), Maje Odžaklijevske i drugih, dok je Željko Bebek bio redovni posetilac njihovih muzičkih večeri. Iako nekada dominantna, primorska muzika se nakon devedesetih zadržala pretežno na festivalima, po nekim restoranima, ali je neki novi, drugačiji zvuk uzeo primat. Zoro sa tugom ističe da većih nastavljača muzike nema i da je ona u srcu njegovih i nešto mlađih generacija, kao i pasioniranih ljubitelja bokeljske tradicije na sasvim individualnom nivou. Poređenja radi, tokom zenita primorske muzike, samo jedan bend (u jednom lokalu!) svirao je narodnu muziku – onu pristojnu, tvrdi Martineti.

Naposletku, kakva je to muzika (bila)? Možda je ovaj paragraf rezervisan za muzičare, ali budite strpljivi i izdržite do kraja kada ću vam otkriti nekoliko divnih istorijskih priča. Reč je o ljubavnoj muzici (i poeziji) inspirisanoj primorjem, scenama i slikama mora, a u Herceg Novom nesumnjivo i skalinama koje su njegov neodvojivi deo. Kako sam Zoro ističe, to je muzika od tri akorda (za muzičke znalce, to su varijacije T-S-D, pretežno durskih tonaliteta) u es-tam ritmu, poznatijem kao dvojka. Kada se osmisli tekst i upotpuni muzičkom pratnjom, kompozicija se začini dodatnim akordskim progresijama (DVI-VI, na primer) te suptilnim promenama, a važna je, svakako, i melodija koju pevuše i osmišljavaju svi koji to žele – autorstvo se, gotovo uvek, uspostavlja kao kolektivno. Za razliku od zapadnoevropske tradicije koja autorstvo postavlja u prvi plan, primorske pesme su bile i ostale tu pre svega zbog ljudi – druženja, plesa i muziciranja – dok su istoriju ispisale najlepše među njima. Ipak, ko je ispisao njih?

Pod uticajem Homena, dalmatinskog pesnika iz 20. veka, Ivica Deranja (kasnije i njegov sin), pisali su najvažnije pesme bokeške muzike, a jedna zanimljiva priča vezana je za kultnu pesmu Moje skale koju izvodi Đovani. Naime, ona je bila predložena za prve Sunčane skale opisujući, vrlo toplo, Herceg Novi, njegovu tradiciju i duh kao nijedna pesma do tada, ali je za iste bila odbijena (jer, sudeći prema očevicima, nije bilo novca da se žiri potplati). Nedugo zatim, pesma je počela da živi među ljudima, a nakon izvođenja 1997. godine na prazniku Mimoze, postala je kultna pesma koja živi do danas. Druga priča tiče se skorašnjeg stvaralaštva Zora Martinetija koje se rodilo uz pomoć njegovih saradnika; melodije je smišljao kada god bi našao vremena za muziciranje, pevušeći i notirajući ih, dok su tekstovi pesama nastali na vrlo zanimljiv način. Jednom od poznatih novljanskih tekstopisaca prepričavao je svoje zamisli, priče, slobodno govoreći, i maštanja, a on bi ih pretvarao u morskim duhom intonirane tekstove, kasnije ozvučene akordima primorja.

Na kraju našeg muzičkog putovanja, ostavljam vam – muziku, zasigurno onu u koju ćete se zaljubiti. Ipak, priča o morskoj muzici ne bi bila celovita bez priče o jednoj ljubavi i pesmi koja je prati i koju Zoro naziva himnom Herceg Novog. Leta davne 1969. godine, Beograđanin Bato Milošević zaljubio se u jednu devojku na svom putovanju u Herceg Novi. Ne uspevajući da pobegne od svojih misli, pohitao je skalinama do gornjeg dela starog grada i u staroj kući pronašao pomenutog Ivicu Deranju koji je, na Batin ljubavni tekst, osmislio muziku. Kako se ta pesma zvala? Imate jednom pravo da pogađate.

septembar, 2022.

Leave a Reply

Your email address will not be published.