piše: Ljubica Erac
Mislim da je uvek pravo vreme da se podsetimo koliko je, zapravo, feminizam važan i koliko je mnogo promenio od svog nastanka do danas. Naravno, pravoj ravnopravnosti između polova još uvek nismo dovoljno blizu i svakodnevno svedočimo destruktivnosti one toksične vrste patrijarhata. Mene, ipak, teši to što smo danas, za razliku od nekih ranijih, ne tako davnih, vremena bar malo svesniji te velike nejednakosti koja postoji u svetu i mislim da na tom osvešćivanju treba predano da radimo. Zato se vraćam razvoju feminističke kritike. Književnost je ženama dugo bila nedostupna i to ne treba zaboraviti.
Kao jasno profilisan pristup književnosti, feministička kritika se prvi put pojavljuje tokom šezdesetih godina prošlog veka. Međutim, tom periodu su prethodili brojni talasi aktivizma i dva veka borbe za ženska prava. Ono što je u početku bio pretežno politički orijentisan pokret obuhvatalo je štrajkove i proteste, koji postaju naročito rasprostranjeni tokom 19. veka. Godine 1890. u engleskom jeziku prvi put se pojavljuje termin feminist, kojim su označavane osobe povezane sa aktivizmom za pravednije društvo, socijalnu i pravnu jednakost žena, kao i za prava radnica. Na teoretskom polju razvoj nije mogao ni da počne dok ženski pokreti nisu krenuli da se bore najpre protiv najgorih socijalnih nepravdi i najtežih uslova svakodnevnog života žena – tek tada je pokret mogao da preraste u šire i jedinstvenije oblikovane inicijative i da se dalje razvija. To je bio preduslov za početak onoga što nazivamo prvim talasom feminizma, koji je obuhvatio period prve polovine 20. veka. Nakon njega je, u vremenu posle Drugog svetskog rata, a naročito od šezdesetih godina, usledio i drugi talas feminizma, svaki od ovih sa svojim specifičnim odlikama i fazama razvoja.
Početne faze pokreta odlikovala je usredsređenost na jedinstvo kroz osnovni kriterijum – pripadnost ženskom polu – što je bilo neophodno kako bi se obezbedila brojnost i snaga delovanja. Kasnije faze pokreta donele su raslojavanje prema dodatnim važnim kriterijumima, kao što su pripadnost određenoj rasi, naciji ili klasi (teže nego biti žena jeste biti siromašna žena crnkinja).
Na polju teorije, kada su teoretski tekstovi konačno počeli da se pišu u većem broju, feministkinje su, pre svega, insistirale na bavljenju pitanjem predstavljanja žene u društvu, politici (pravo glasa, ravnopravnost), kulturi i književnosti (način na koji se o ženama piše i govori). Posebno je značajno bavljenje književnošću, jer se smatra da su u njoj ukorenjene i upisane patrijarhalne ideje i stavovi o ženi kao intelektualno, fizički, moralno i pravno inferiornijoj od muškarca. Ona je u takvim tekstovima predstavljena kao slaba, pasivna, podređena, a moć književnosti je ležala u tome što je te stavove mogla da predstavi i proširi kao normalne. Feministički pristup književnosti sledio je ciljeve kao što su revizionističko ispitivanje istorije i književne istorije, preispitivanje estetskih standarda, radikalnu kritiku predstavljanja roda i rodnih uloga kao dela šire kritike kulturnog samoodređenja. Takođe, pitanje kako kultura proizvodi i širi rodne stereotipe predstavljalo je jedno od ključnih pitanja feminističke agende. I danas je značajan deo feminističke kritike neodvojiv od pitanja političkog pokreta za socijalna, kulturna, ekonomska prava, kao i jednakost žena.
Neka od najznačajnijih imena koja su započela razmatranje ovih pitanja i skretala pažnju na kulturnu ulogu žena i njihova dostignuća jesu Meri Vulstonkraft, Odbrana prava žene (1792), Džon Stjuart Mil, O ženskoj podređenosti (1869), i Margaret Fuler, Žena u XIX veku (1845). Jedna od ključnih začetnica onoga što će kasnije postati feministička književna kritika jeste Virdžinija Vulf, autorka eseja Sopstvena soba (1929) (koji je neophodno štivo i koji svesrdno preporučujem), kao i niza drugih tekstova u kojima problematizuje patrijarhalnu strukturu društva. Kasnije će još radikalniji uticaj imati knjiga autorke Simon de Bovoar iz 1949. godine, Drugi pol.
Posle 1969. godine došlo je do eksplozije u pisanju ovakvih tekstova. Od tog perioda ne govorimo više o jednom jedinstvenom feminističkom pokretu, već o razvoju različitih feminističkih pristupa, koji, uprkos razlikama, dele određene ključne zajedničke karakteristike po kojima se prepoznaju. U osnovi svih ovih pristupa je uvid da je zapadna civilizacija dominantno patrijarhalno ustrojena. Muškarac je centar i mera, dok je žena inferiorna i podređena, definisana tek negativnim odrednicama u odnosu prema muškarcu, kao ne-muškarac, kao drugi. Još tada se uvidelo i da kroz odrastanje i vaspitanje u takvom društvu, žena te stavove internalizuje. To se lepo objašnjava i u pomenutoj knjizi Simon de Bovoar u kojoj ona, takođe, kritikuje zapadnu misao zbog biološkog determinizma u odnosu prema ženi. Zato dolazimo i do druge zajedničke polazišne tačke različitih pristupa u okviru feminizma: ona se zasniva na razlici između biološkog pola i pojma roda, koji je socijalni koncept koji se usvaja tokom života u patrijarhalnoj zajednici. Smatra se da je društvo to koje izgrađuje koncepte onoga što generalno zovemo ženskim i muškim. I konačno, treća zajednička pretpostavka govori o tome da je klasični kanon književnosti zasnovan na duboko ukorenjenim rodnim predrasudama. Ogroman je broj dosadašnjih velikih pisaca koji su, zapravo, muškarci koji pišu o muškarcima, a žena je svedena ili na njihov ugao gledanja ili na epizodni lik dela.
Glavni fokus feminističke kritike bio je preoblikovanje i rekonstituisanje načina na koje se bavimo književnošću, sa ciljem da se ženski ugao gledanja, njene vrednosti i preokupacije konačno ispoštuju. Dakle, jedan od ciljeva bavljenja feminističkom kritikom jeste da se promeni način na koji žena čita književnost prošlosti, tako da se ona više ne oseća podređeno, već, kako to kaže naslov knjige Džudit Feterli iz 1978. godine, The Resistant Reader, da čita opirući se autorovom tekstu i suoči se sa prikrivenim rodnim učitavanjima upisanim u književno delo. S tim je povezan i cilj feminističke kritike da identifikuje ponavljajuće i izokrenute slike žene u dotadašnjoj književnosti, pre svega, u romanima i pesmama koje su pisali muškarci.
Ove slike su već vrlo dobro poznate i sveprisutne, ukorenjene ne samo u književnosti već i u savremenoj kulturi. To su dva antitetična viđenja žene koja svi prepoznajemo: jedna je idealizovana projekcija muških želja oličena na primeru Madone, muza ili Danteove čiste i nevine device Beatriče, a druga je, zapravo, suprotnost, demonizovana projekcija muških seksualnih strahova predstavljenih u figurama Eve, Pandore kao istočnika sveg zla, destruktivne senzualne zavodnice kao što su Delila ili Kirka. Naravno, iako su mnoge feminističke kritičarke književnosti koju su pisali muškarci uvidele ovakve probleme i ukorenjena viđenja, među njima su, ipak, izdvojeni i oni koji su uspeli da se uzdignu iznad stereotipnih i mizoginih slika žene i uspeli da je predstave na bolji način (neka dela Čosera, Šekspira, Ričardsona, Henrika Ibzena).
Još jedan od najčešćih ciljeva feminističke kritike bio je i taj da se književni kanon reorganizuje, proširi i, u nekim radikalnijim pristupima, potpuno izmesti. Feminističke studije su delimično i uspele u tome podižući status mnogih autorki i skrećući pažnju na do tada zanemarene autorke koje su zasluživale ozbiljniju pažnju.
Kako možemo da pročitamo u nekim od najsavremenijih istraživanja, američka i engleska kritika se najčešće bavila empirijskim i tematskim studijama u okviru ženske književnosti, a najprominentnija feministička kritika u Francuskoj se, zapravo, bavila teorijama o ulozi pola i roda u pisanju, koristeći se delom Žaka Lakana, koji je Frojdovu psihoanalizu reinterpretirao kroz lingvistiku. Radikalna tvrdnja nekih francuskih teoretičara je bila da su i sami zapadni jezici, zapravo, potpuno orijentisani na muškarca. Lakan je to nazvao falogocentrizmom jezika, simbolizovanim ne samo kroz sintaksu i rečnik, već i kroz rigorozna pravila logike i racionalnosti, kroz kriterijume koji su tradicionalno vrednovali dokaze i objektivno znanje. Zato je za ženu kao spisateljicu, čak i kad se hrabro odluči na pisanje, izazov da samim jezikom ne učini svoje delo iznova podređenim patrijarhalnim stereotipima. Tako je u Francuskoj došlo i do razvoja koncepta écriture féminine, specifično ženskog načina izražavanja.
Među feminističkom kritikom, osim struja koje su se koncentrisale na ženu kao čitaoca, postoje i struje koje se bave ženom kao spisateljicom. Takav jedan pristup uobličila je Ilejn Šouvolter, jedna od istaknutih ličnosti američke akademske zajednice koja je bila inspirisana konceptom écriture féminine. Želeći da preispita književni kanon koji se predaje na univerzitetima, skovala je termin ginokritika, koji definiše proučavanje žena kao književnica, čiji su predmeti istorija, stilovi, teme, žanrovi i strukture književnog stvaralaštva žena; psihodinamika ženske kreativnosti; tok individualne ili kolektivne ženske karijere; kao i evolucija i zakoni ženske književne tradicije. U okviru ovog poduhvata je i pokušaj da se odrede osobine nečega što se naziva ženskim jezikom, to jest distinktivno ženskim stilom govora i pisanja.
Danas kada uzmemo u obzir ovakav istorijski razvoj feminističke misli, jasno nam je da feministička književna kritika nije nastala kao izolovani teorijski pravac, već kao rezultat političkog i društvenog previranja koje i sada traje. Od borbe za osnovna građanska prava do složenih teorijskih promišljanja jezika, roda i subjektivnosti, feminizam je prošao put od aktivističkog pokreta ka oblasti humanističkih istraživanja. Iako se različiti pravci – angloamerički empirijski pristupi i francuske teorije jezika i psihoanalize – razlikuju u metodologiji i polazištima, povezuje ih zajednički cilj: razotkrivanje mehanizama patrijarhalne reprezentacije i redefinisanje načina na koji se književnost čita, vrednuje i kanonizuje.
mart, 2026.
