ilustracija: Mia Džidara

piše: Milica Bjedov

U poslednje vreme interesovanje za dela Jelene Dimitrijević postaje sve veće u odnosu na decenije nakon njenog nestanka. Jelena Dimitrijević je bila srpska književnica, kosmopolitkinja, hroničarka, putopisac i feministkinja. Čitajući njen roman Nove nazrela  sam teme kojima je ova književnica bila preokupirana.

Jelena Dimitrijević, foto: Wikipedia

Tema ženske emancipacije i borbe za ravnopravnost posebno je intrigirala hroničarsko oko Jelene Dimitrijević. Ona je, posmatrajući život turskih žena, beležila sve promene koje od  staroturkinja do mladoturkinja nastupaju u krajnje patrijarhalnom društvu. U svom delu Pisma iz Soluna Jelena Dimitrijević kroz deset pisama svojoj prijateljici Lujzi Jakšić, profesorki engleskog jezika na beogradskoj Višoj ženskoj školi, prenosi svoje utiske o pokretu mladih Turkinja u Solunu i njihovog nastojanja da se razotkiriju i postanu slobodne. Kroz razgovore sa Turkinjama, ukrštajući prikaze običaja, kulture i tla Soluna koje pruža veći osećaj slobode od rodnog tla, ona predstavlja čitav niz sagovornica sa kojima govori o tadašnjem istorijskom trenutku. Ipak i Jelena Dimitrijević kroz svoja pisma naglašava da Turkinje koje su skinule veo nisu prave Turkinje, već  takozvane Donme, solunske Jevrejke čije su porodice u 17. veku primile islam. U razgovoru sa Turkinjama, čije kuće posećuje, književnica zapaža da se običaji i duboko ukorenjena tradicija još uvek nisu mnogo promenili, ali naslućuje dah novog vremena i slobode koja sporo nastupa. Velika kriza i događaji koji prethode Mladoturskoj revoluciji (1908. godina) postaju najpre vidljivi u ponašanju Donmi, potom u člancima evropskih novinara, da bi se duboko unutar turskih kuća nazrelo oduševljenje, ali i strepnja mnogih sagovornika pred dobom koje dolazi. Demokratizacija i borba za ljudska prava prerastaju iz tabu-teme u temu od nacionalnog značaja čiji kraci počinju da se ispoljavaju u svim porama društva. Jelena Dimitrijević u Solunu nastoji da znatiželjno i zainteresovano, posebno za prava žena, pronikne u posledice revolucionarnog toka i pruži svedočenje iz prve ruke objektivno prikazujući stranu onih koje smatraju da je nekadašnji režim potrebno reformisati i stvoriti demokratiju, ali i onih koji nalaze mir samo u uljuljkanoj rutini, makar ona i bila nepovoljna po njih. Pogođena činjenicom da su mnoge žene u svetu obespravljene i potlačene, Jelena nastoji da svakodnevno pravi paralelu između neslobodnog Istoka i slobodnog Zapada, ističući da Amerikanke feministkinje ne mogu biti iste kao feministkinje sa našeg podneblja. Sloboda koju pružaju zapadne zemlje dozvoljava veću dozu slobodnog mišljenja i izražavanja sopstvenih stavova, dok na Istoku svaki pokušaj borbe može biti surovo kažnjen. Okolina, koja je vrlo značajna postaje sudnica u kojoj će se o obespravljenima raspravljati, boriti se za prava žena, ali se ista i gušiti ako odu predaleko. Činjenica da su nastupile promene i da je nastupila veća sloboda od pređašnje istaknuta je još u prvom pismu u kom na osnovu jednog detalja književnica svedoči o promenama:

„Da je Turska ustavna, da je u njoj sloboda poznadosmo još na njenoj granici: ne preturaše nam po koferima, da traže knjige, niti nam zavlačiše ruke u džepove, da nađu oružje.”

Ipak, da sloboda nije potpuno nastupila, književnica uočava kasnije uviđajući da se muškarci i žene još uvek ne nalaze u istom društvu.

Neverovatna je činjenica da jedna žena iz Srbije na početku 20. veka obilazi Istok i Zapad, beležeći svoje utiske, posebno se boreći za prava žena, a da njeno ime nakon smrti ostane u zapećku. Ipak zaostavština Jelene Dimitrijević u poslednje vreme postaje predmet interesovanja naših savremenika, ostavljajući nadu da velika dela nikada ne gube svoj trag.

jul, 2021.

Leave a Reply

Your email address will not be published.