piše: Mia Matković
Početkom 20. veka mnogi kompozitori su eksperimentisali ritmom, tražili inspiraciju u narodnoj muzici i procenili svoje stavove o tonalitetu. Kompozitori ovog perioda bili su voljni da eksperimentišu novim muzičkim formama, te da koriste tehnologiju kako bi poboljšali svoje kompozicije. Prošli vek obeležilo je i nastajanje mnogih muzičkih pravaca, poput džeza.
Džez muzika – kao spoj različitih struja i puteva – predstavlja najveći i najoriginalniji doprinos (u muzičkom smislu) koji je potekao sa tla Sjedinjenih Američkih Država, a da je postao i međunarodno prihvaćen. Naime, ovaj specifični muzički pravac, nastao početkom prošlog veka, odraz je mnogih tekovina američke muzike koji sjedinjuje: „kulturu, običaje, tradiciju, ali i narodnu (vokalnu) muziku Afroamerikanaca” (Džez muzika, Muzika moj put do sreće)
Na tlu gde su se negovale, razvijale i mešale mnoge kulture, džez muzika je jedno od retkih uporišta i tačka spajanja za koju se može reći da je originalni doprinos.
Leonard Bernštajn (Leonard Bernstein,1918–1990), kao jedna značajna figura u američkom muzičkom životu navodi u svojim metaforičkim etapama razvoja američke muzike da je džez muzika „omogućila američkim kompozitorima da iz osnovne pređu u srednju školu”.
Poznata nam je činjenica da su američki crnci izuzetno muzikalni; karakteriše ih izvanredan osećaj za ritam. Oni su „prihvatili muziku jedne nove sredine interpretirajući je na svoj način, pod uticajem svog folklora” (Džez muzika, Muzika moj put do sreće). U vezi sa time, u prošlosti na ovaj način nastaje „crnačka duhovna, svetovna, radna pesma, kao i muzika za igru” (Džez muzika, Muzika moj put do sreće), čijim se izvođenjima postepeno formirao džez – možemo reći, nova kultura na muzičkoj sceni. Možemo izvesti zaključak da ovakvu vrstu i način muziciranja mogu sebi da priušte samo vrhunski muzičari. Naime, grupa ovako talentovanih izvođača poseduje izrazitu muzikalnost i istančan osećaj za instrument koji sviraju.
Uprkos tome što je živeo kratko, američki kompozitor ruskog porekla (rođen u porodici ruskih Jevreja), Džordž Geršvin (George Gershwin, 1898–1937), nesumnjivo je ostavio neizbrisiv trag na polju američke muzike te, uopšte, u muzičkoj umetnosti početkom 20. veka. Želim da istaknem da gotovo nijedan kompozitor tog vremena u svojoj umetničkoj karijeri nije mogao da se pohvali činjenicom da njegova dela s podjednakim uspehom izvode neki od najpoznatijih sastava, poput: „pozorišnih orkestara s Brodveja, klasičnih simfonijskih orkestara koji sviraju muzička ostvarenja velikih klasičara, među kojima se izdvajaju dela Ludviga van Betovena i Volfganga Amadeusa Mocarta, kao i manji džez bendovi čija muzika u to vreme odgovara onome što danas nazivamo pop muzikom”. (Džordž Geršvin i Brajan Vilson, Politikin Zabavnik) Geršvinu je to pošlo za rukom. Mnogi pijanisti na svom repertoaru imaju Geršvinova dela i izvode ih često. Naime, znamo da su zvukovi njegovih melodija danas sastavni deo programa svake muzičke akademije i koledža, a, po svemu sudeći, tako će biti i u vekovima koji su pred nama (Džordž Geršvin i Brajan Vilson, Politikin Zabavnik). Najpoznatiji je po načinu na koji je u klasičnu muziku uneo elemente popularne muzike, crnačkih duhovnih pesama i bluza. Njegove kompozicije prilagođene su za potrebe mnogih filmova i za televiziju, a nekoliko njih je postalo džez standard i danas svedočimo snimljenim numerama u mnogim varijacijama.
Geršvin je inspiraciju za svoja dela često pronalazio u džez muzici. Međutim, njegova inspiracija nije bila ograničena samo na muzičke aspekte, već ga je zanimao i socijalni kontekst u kome nastaje ova muzika. Jedna od njegovih kompozicija, njegova najveća „improvizacija” u stvaralačkom opusu jeste opera (Porgi i Bes) koja je jedan od najpodesnijih žanrova za bavljenje pitanjem socijalnog konteksta. Geršvin je verovatno bio inspirisan smelošću opera Vocek i Lulu Albana Berga (Alban Berg), s obzirom na to da mu je Berg bio velika inspiracija, a i lično su se poznavali i cenili muziku jedan drugog. Libreto za operu napisao je rođeni brat kompozitora, Ajra Geršvin (Ira Gershwin), koji je nastao po romanu Doroti Hejvord (Dorothy Heyward). Autor libreta se više puta vraćao dorađivanju teksta, što je odložilo sam početak komponovanja (Džordž Geršvin je počeo da komponuje ovu operu 1934. godine). Opera nastaje po noveli Porgi Djubouza Hejvorta: ova drama se razlikovala od tadašnje moderne umetnosti i brodvejske atmosfere u kojoj je Geršvin živeo. Zbog toga je on, kako bi proverio svoje zamisli, otputovao na jug države i nekoliko meseci proveo među junacima svoje buduće drame, u centru najsiromašnijih slojeva crnačkog stanovništva. Kompozitor je proučavao sve karakteristike njihove muzike, reči, način života i mišljenja. Takođe, učestvovao je u njihovom horskom pevanju i čak bio primljen od crnaca kao solista, što je predstavljalo izuzetnu čast za belog čoveka.
Iako je Amerika predstavljana kao slobodna zemlja, jednakih ljudskih prava, crnačke zajednice su u to vreme bile diskriminisane u velikoj meri. Geršvina je očigledno ovaj fenomen intrigirao, te je njegova zamisao bila da opera Porgi i Bes bude „crnačka opera”, odnosno, da svi pevači budu crni, što je izazvalo burne reakcije u javnosti. Kompozitor je naišao na brojne prepreke zbog toga – naime, nijedna njujorška pozornica nije bila spremna da prihvati crnački sleng. Nisu u pitanju samo sleng i pevači koji pripadaju zajednici Afroamerikanaca, sama radnja opere je intrigantna. Geršvin je odlučio da omuzikali jednu vrlo realnu priču koja predstavlja zajednicu Afroamerikanaca u pravom svetlu. Oni žive izolovano, neuključeni u američko društvo. Radnja opere smeštena je u siromašno predgrađe Čarlstona, dvadesetih godina prošlog veka. Život u bedi ih tera da rade užasne stvari kako bi preživeli. Prikazivanjem ličnih, tužnih i teških priča, kompozitor i libretista nas teraju da se poistovećujemo sa likovima, što je veliki korak ka prihvatanju i stvaranju jedne zdrave zajednice koja svima omogućuje jednaka prava. Bes je devojka kao i svaka druga, ona mašta i nada se. Traži svoje mesto pod suncem i ne zadovoljava se životom u kom predstavlja pozadinsku ličnost jednog društva. Iako je radnja opere mnogo složenija i zamršenija, ovo je ipak glavna nit. Nju intrige i zločini koji se dešavaju ne spečavaju da nastavi da traga.
Geršvin je ovo delo često nazivao folk-operom. Naime, autor je na taj način želeo da istakne njen muzički dug tradiciji američkih crnačkih zajednica. Jedan od problema koji se javlja nedugo nakon premijere opere u Bostonu 10. oktobra 1935. godine jesu kritike u vezi sa stilskim i žanrovskim određenjem ovog dela. To je razlog zbog koga se i Geršvin oglašava, iste godine, nekoliko meseci kasnije, dajući objašnjenje i braneći svoje delo. On objašnjava zbog čega operu označava kao folk-operu: „Porgi i Bes je narodna priča i u njoj akteri pevaju narodne napeve proizašle iz crnačkog muzičkog nasleđa“. Žanrovsko određenje objašnjava na sledeći način: „[…] ono je spoj drame, džeza, humora, sujeverja, religioznih osećanja, plesa i neuhvatljivog duha crne rase. Spojivši sve to kreirao sam novu formu, koja predstavlja kombinaciju opere i pozorišta i ta je nova forma prirodno proizašla iz ponuđenog materijala“.
Po prvi put u istoriji američkog muzičkog teatra crnci su prikazani sa dubokim poštovanjem i saosećanjem. Ova opera je odigrala posebnu ulogu u istoriji američke kulture i označila rođenje prve nacionalne opere u Americi. U vezi sa time, opera Porgi i Bes smatra se prvom crnačkom i američkom operom. Sadržaj opere se zasniva na potresno dirljivoj priči o ljubavi Porgija prema Bes, za kojom on odlazi u svet tražeći njenu ljubav. Svaki lik predstavlja za sebe različitu, tešku sudbinu. Mnogi od sporednih, ali upečatljivih likova, imaju važne muzičke i dramaturške uloge, dok hor zauzima centralno mesto od početka do kraja.
Magični spoj izvornog crnačkog melosa, bluza, spiritualne muzike, džeza, uličnih popevki, evropske klasične muzike, operske i simfonijske, koji je prirodno uklopljen u okvir radnje, vremena i prostora zadivio je publiku. Solo partovi su veoma zahtevni. U vezi sa time, mnoge arije iz ove opere, poput Summertime, postale su svetski hitovi, pa se danas izvode i van operske scene – u okviru koncerata. Iznenadna smrt sprečila je kompozitora da stvori još mnoga dela. Uprkos tome, Geršvinovo ime nastavlja da se pominje u prilikama kada se dotaknemo originalnosti i džez muzike. Otvorio je jedan novi muzički svet budućim muzičirima.
avgust, 2023.
