izvor: https://www.discogs.com/artist/190370-Gyrgy-Ligeti

piše: Mia Matković

Đerđ Ligeti (György Sándor Ligeti, 1923–2006), rođen u jevrejskoj mađarskoj porodici, smatra se za istaknutog kompozitora posleratne evropske avangardne muzike. Ligetijevo školovanje u velikoj meri je bilo uslovljeno političkim dešavanjima. Diplomirao je 1949. godine na Muzičkoj akademiji u Budimpešti, gde je od naredne godine podučavao harmoniju i kontrapunkt.

Ovaj kompozitor sticao je i usavršavao svoje znanje iz muzičkog obrazovanja dugi niz godina. Naime, opšte i muzičko osnovno obrazovanje Ligeti započinje u Kološvaru, gradu koji se nalazi u središnjem delu Rumunije – u istorijskoj pokrajini, Transilvaniji. Nakon toga, u periodu od 1941. do 1943. godine, pohađa Konzervatorijum u istom gradu, u klasi Ferenca Farkaša (Ferenz Farkas, 1905–2000), učenika Otorina Respigija (Otorino Respigi, 1879–1936), čuvenog vodećeg italijanskog kompozitora i violiniste s početka dvadesetog veka. Ligeti je u svakom trenutku bio svestan svojih sposobnosti. Kada je odlučio da svoj život posveti muzici, bio je svestan mukotrpnog i velikog rada koji ga čeka, s obzirom na njegova skromna znanja u oblasti teorije muzike, kao i poznavanja sviranja na klaviru koje je neophodno jednom kompozitoru. Nakon studija, odlazi u vojsku 1944. godine. Možemo reći da ligeti nije imao „lak” život: u toku rata je smešten u logor iz kog je uspeo da se izbavi i vrati muzičkom usavršavanju i komponovanju. Od 1945. godine, po završetku rata, Ligeti nastavlja studije na Akademiji za muziku u Budimpešti, gde diplomira četiri godine kasnije. Na Akademiji se susretao sa mnogim poznatim imenima. Između ostalog, predavali su mu učenici Zoltana Kodalja (Zoltán Kodály, 1882–1967), poput: Farkaša (Ferenc Farkas, 1905–2000), Vereša (Sándor Veress, 1907–1992) i Jardanjia (Pál Járdányi, 1920–1966). Svoja dela uklapao je u socrealističku doktrinu, ali i nastavio da radi na interesovanjima nešto izazovnijih muzičkih materijala. U vezi sa time, Ligeti je postao jedna od najvećih „zvezda” avangardnih evropskih krugova. U teškim okolnostima, nastojao je da isprati sve što mu je, u tom trenutku, bilo pristupačno: putem radio-stanica slušao je sva moguća izvođenja savremene muzike.

Kako bi mogao spokojno da razvija svoju karijeru, zbog političke situacije, mnogobrojnih previranja i okolnosti koje nisu dopuštale razvijanje delatnosti u smeru u kom je to želeo, Ligeti, nakon velikih previranja u zemlji, prebegao je sa porodicom u Beč, u Austriju decembra 1956. godine, dva meseca nakon Mađarske revolucije. Njegova ideja i želja je bila preseljenje u Sjedinjene Američke Države. U vezi sa time, neophodno je istaći 1957. godinu, godinu odlučujuću za život i muzičku karijeru ovog kompozitora. Početak razdoblja kompozitorove značajne evropske, ali i svetske karijere, uslovljeno je stipendijom koju je dobio u februaru 1957. godine, te Ligetijevim odlaskom u Nemačku, u Keln, gde ima priliku da u Elektronskom studiju Zapadnonemačkog radija (Studio für elektronische Musik des Westdeutschen Rundfunks Köln) upozna savremene muzičke pravce i metode radeći sa nekim od ključnih predstavnika avangarde. U Razgovoru sa kompozitorom: Đerđ Ligeti Pol Grifits izdvaja sledeća imena: Herberta Ajmerta (Herbert Eimert, 1897–1972), Karlhajnca Štokhauzena (Karlheinz Stockhausen, 1928–2007) i Gotfrida Mihaela Keniga (Gottfried Michael Koenig, 1926–2021). Upravo kontakt i prepiske (još u vreme kada je živeo u Budimpešti) sa pomenutim kompozitorima, Ajmertom i Štokhauzenom, omogućile su mu dobijanje ove stipendije. Interesantno je izdvojiti da je dopisivanje sa Štokhauzenom započeo odmah nakon slušanja dela Gesang der Junglinge (izvedeno 1955–1956) putem radija. Ova kompozicija nemačkog kompozitora predstavlja prvo muzičko ostvarenje elektronske muzike koje je Ligeti imao priliku da čuje.

Ligeti nije imao u svojoj domovini mnogo mogućnosti kada je u pitanju upoznavanje i poznavanje stvaralaštva moderne muzike. U vezi sa time, interesovanje za serijalnu muziku (i kasnije njeno izučavanje) proisteklo je iz kompozitorovog interesovanja za opuse nekolicine autora: Igora Stravinskog (Igorь Fёdorovič Stravinskiй, 1882–1971), Bele Bartoka (Béla Viktor János Bartók, 1881–1945), Albana Berga (Alban Maria Johannes Berg, 1885–1935), i, naravno, Arnolda Šenberga (Arnold Schönberg, 1874–1951). U nastavku dela biće reči o autorovim značajnim delima koje vezujemo za period stvaranja elektronske muzike. 

Naime, za elektronski studio u kom je Ligeti radio, vezuju se sledeća dela – Glissandi (studentski rad, 1957) i Artikulation (1958). Takođe, postoje informacije da je autor u studiju započeo još jedno delo, međutim, nije ga završio. Apparitions, delo za orkestar, napisano je u istom ovom periodu kompozitorovog života, između 1958. i 1959. godine. Upravo ovo delo vezujemo za etapu u Ligetijevom stvaralaštvu koje je posvećeno elektronici i elektronskoj muzici. Ukoliko bismo se osvrnuli na poznate činjenice iz autorovog života koje su opisane u prvom delu teksta, iz perioda učenja, pomenuta dela značajna su i zbog činjenice da se Ligetijev rad u elektronskom studiju vezuje za ime i stvaralaštvo Štokhauzena. Karlhajnc Štokhauzen, jedan od najuticajnijih stvaralaca posleratne avangarde i pionira elektronske muzike, Ligetiu je bio veliki mentor. Budući da znamo odakle potiče ovaj kompozitor, interesantno je pomenuti da su ovo prva dela u Ligetijevom opusu koja su komponovana nevezano za umetničku klimu komunista koja je u to vreme vlada u Mađarskoj. Nastala na Zapadu, ova muzička ostvarenja eksperimentalne muzike usmeravaju Ligetija ka jednom novom – drugačijem i invanzivnom pristupu kada je komponovanje u pitanju, novom muzičkom jeziku i autorovom izrazu. Znamo da je dela koja je stvarao još u Mađarskoj, Ligeti komponovao po uzoru na Belu Bartok i Zoltana Kodalja. U vezi sa time, dela koja je komponovao nakon perioda Elektronskog studija, svoja orkestarska ostvarenja, usmeravaju slušaoce i muzikologe na autorovu avangardnu orijentaciju. U pitanju su dela Apparitions i Atmosphères iz 1961. godine. Kao jedan od zadataka u Kelnu, morao je da presluša na stotine komada elektronske muzike, i da radi na ovladavanju opremom.

Tokom svoje karijere, Ligeti je dosta predavao i davao mnoge intervjue. U vezi sa time, kroz svoje predavanje – Efekti elektronske muzike u mom kompozitorskom radu (The Effects of Electronic Music on my Compositional Work), navodi da su dela Apparition i Atmosphères elektronska muzika postavljena za veliki ansambl – za orkestar.  Čitajući literaturu dolazimo da zaključka da je Ligeti više nego jednom negirao povezanost između svoje elektronske muzike sa nešto kasnije komponovanim delima za orkestar. Uprkos autorovom negiranju, pojedini kritičari u Ligetijevim elektronskim delima vide početak njegove poetike. Ovde se ističe pomenuto delo Glissandi, koje sadrži određene delove koje možemo povezati sa tradicionalnim sistemima tonova. U vezi sa time, određeni odseci su periodične ili poluperiodične strukture. Takođe, zanimljivo je da u ovom ostvarenju autor insistira na simetriji (inspiraciju nalazi u Bartokovom muzičkom jeziku). Sa druge strane, dvosmislenost forme sada predstavlja nešto novo, sa čime ćemo se susretati u kasnijim delima ovog kompozitora.

Značajno je istaći da kompozitor određenim kombinovanjem novih elemenata serijalne muzike sa svojim muzičkim jezikom „dolazi do razvoja osećanja strukturalne povezanosti i senzibilizovanja mišljenja u najfinijem muzičkom razgraničavanju, što će presudno uticati na izgradnju sistema mikropolifonije”, poseban način komponovanja – jedna od najznačajnijih vrednosti na polju muzike koju nam je ostavio ovaj umetnik. Svaki je ton dela – osnovni, jednako „dobar” kao i bilo koji drugi. U kompozitorovim zvučnim masama nema tonova koji zvuče bolje ili lošije, nema početka ili kraja muzičkog toka. Budući da ne postoji struktura dela, sam zvuk se ne može prepoznati i ne može se objasniti rečima. Za formiranje ove tehnike kompozitoru je od neprocenjivog značaja bilo iskustvo koje je imao priliku da stekne u Elektronskom studiju Zapadnonemačkog radija u Kelnu. U ostvarenjima u kojima Ligeti koristi pomenutu mikropolifoniju, kompozitor, u izvesnoj meri, pravi vezu sa prošlošću i znanjima stečenim na početku svoje karijere, dok, sa druge strane, istovremeno „ubacuje” sada nov jezik i način izražavanja, moderni jezik koji će razvijati u daljem kompozitorskom radu kroz svako delo.

Tekst možemo zaključiti činjenicom da je polje elektronske muzike u dvadesetom veku dobilo dosta na značaju kroz Ligetijev opus. U vezi sa time, njegovo stvaralaštvo predstavlja značajnu potvrdu da je tradicija krucijalni element i preduslov za nastajanje jednog umetničkog dela, i da je kao takva, uvek prisutna u njegovim delima duboko ispod novog, modernog eksperimentalnog zvuka – stoga, ne iznenađuje potvrda koju je ovaj kompozitor dobio za svoje stvaralaštvo putem mnogih prestižnih svetskih nagrada za inovaciju koju je uveo u polje muzike. 

avgust, 2022.

Leave a Reply

Your email address will not be published.