piše: Đorđe Petrović
izvor: IMDb
Arheologija je, osim naučne discipline koja proučava ljudsku prošlost na osnovu materijalne kulture, moćan simbol popularne kulture kroz koju se oblikuje način na koji javnost doživljava prošlost, kulturno nasleđe i samu naučnu praksu. Savremeni mediji, među kojima se ističe film, koriste arheologiju kao dramaturški alat, gde artefakti postaju pokretači radnje, a egzotična nalazišta pozornice za avanturističke zaplete.
Počeci filmskih prikaza arheologije uvertira su u ono što će kasnije postati lako prepoznata receptura. Kao prvi takav film izdvaja se The Avenging Hand (1915), u kojem staroegipatska princeza proklinje arheologe koji su ukrali njenu mumificiranu ruku. Kasnije, sa omasovljenjem vestern žanra u Holivudu, arheolozi su unajmljivali kauboje da ih vode po Divljem zapadu, neretko bili ubijani i ranjeni, a ponekada i sami bili negativci (Hidden Valley (1932), Riders of the Whistling Skull (1937), Death Rides the Range (1939)). To je, zapravo, beta verzija onoga što se u stručnoj literaturi naziva arheo-šarm (archaeo-appeal), a to je upravo ono što ljude navodi da dožive magiju arheologije, koja se zasniva na figuri heroja koji putuje u egzotična okruženja, gde otkriva drevne predmete koji ga približavaju narodima koji su ih stvorili.
Već pomenuti arhineprijatelj svih pravih arheologa, dr Džouns, poznati Indi, najprepoznatljivije je oličenje te slike. Još od 1981. i filma Raiders od the Lost Ark, kao i u svim narednim filmova u franšizi, njegov imidž vrlo je prepoznatljiv, a nosi i mnoge karakteristike klasičnog holivudskog glavnog muškog junaka – zgodan, šarmantan, inteligentan i avanturistički nastrojen. Može se čak i reći da su svi kasniji holivudski filmovi u kojima arheologija ima ulogu na neki način oponašali takvu sliku arheologa.
Najčešća tema filmova o Indiju je MakGafin, predmeti, ljudi ili manje opipljiva postignuća, čija potraga postaje pokretačka snaga narativa. To je, zapravo, uvek neka avanturistička potraga za blagom, odnosno, potraga za nekim mitskim predmetom, koji ipak postoji i poseduje natprirodnu moć. Indijana Džons je u popularnoj kulturi prihvaćen kao arhetipski heroj, a njegovo ime postalo je sinonim za avanturizam i smelost. Američki filmski institut ga je svrstao među dva najveća herojska lika u istoriji američke kinematografije, dok ga je časopis Time proglasio jednim od najvećih fiktivnih likova. Harison Ford, koji ga tumači, čak je i izabran u upravni odbor Arheološkog instituta Amerike.
Međutim, nisu svi arheolozi prikazani kao beli muškarci, iako je to česta pojava, već su i u nekoliko slučajeva žene te koje istražuju prošlost. Postoje četiri popularna filma ili filmske franšize u kojima žene imaju ulogu arheološkinja. U tri od tih filmova – King Solomon’s Mines (1950), The Mummy (1999) i Indiana Jones and the Last Crusade (1989) – ženski likovi imaju uloge koje su uglavnom sporedne u odnosu na glavne muške junake. Te žene ne poseduju nivo kompetencije kao muški likovi i dosledno se nalaze u situacijama u kojima moraju da se oslone na svoje muške saputnike da bi stvar bila obavljena. Lara Kroft: Tomb Raider jedini je film u kojem je žena i arheološkinja i glavni lik, koji poseduje i mentalne i fizičke sposobnosti koje se u holivudskim filmovima povezuju sa muškim arheolozima. U filmovima o Lari Kroft arheologija se slikovito izjednačava sa pljačkom i uništavanjem nalazišta (posebno hramova Angkor Vata u Kambodži), kao i sa veoma spremnim klijentskim odnosom prema aukcijskim kućama.
Svaki od filmova o Džonsu i Kroft prikazuje potragu za arheološkim predmetima koji kanališu ili manipulišu izuzetnim, natprirodnim moćima koje su delovale u ljudskoj prošlosti i koje su i dalje snažne. Natprirodne sile su u središtu svih ostalih filmova iz franšiza o Džonsu i Kroft, omogućavajući čudesne događaje koji podupiru predstave o drevnim životima istraživanim i/ili posredovanim kroz arheološki materijal.
Još jedna osobina koja arheologiju čini toliko fascinantnom u očima javnosti jeste njen dodir sa okultnim fenomenima. Zbog interesovanja za drevne paganske rituale i kultove smrti, arheolog stupa u kontakt sa sferama izgubljenih svetova. Posebno u filmovima, ova povezanost se izražava kroz likove arheologa koji učestvuju u zapletima u kojima se oslobađa kletva ili bude sile i božanstva koja su hiljadama godina čekala ispod površine zemlje. Arheolozi su tada pljačkaši drevnih grobnica i samim tim postaju donosioci propasti. Filmski prikazi Egipta čine klasičnu i dobro poznatu pozornicu za prikaze kulturne aproprijacije i kontrole opasnih neevropskih kultura. Mnogi od tih filmova prepoznaju se kao deo šireg fenomena egiptomanije, pa od dvadesetih godina prošlog veka naovamo nije prošla nijedna decenija bez barem jednog filma koji se bavi egipatskom arheologijom.
Fundamentalni elementi filmskih prikaza arheologa, arheološke prakse i drevne ljudske prošlosti oblikovani su početkom tridesetih godina, naročito kroz snažna ostvarenja Borisa Karlofa u filmovima The Mummy (1932). Od tada, veza između arheologije i natprirodnog postala je najsnažnija narativna tema u filmovima koji se bave ovom disciplinom. Ta veza preneta je i na filmove bez elemenata reanimacije, ali sa natprirodnim ili transprirodnim događajima i zlim silama koje nam prete, a kojima se suprotstavljaju arheolozi. Na tome su se temeljili horor filmovi kao što su The Exorcist (1973) i njegovi prednastavci, The Lair of the White Worm (1988) i drugi. Neki filmovi, doduše, dopuštaju Egipćanima interesovanje za sopstvenu prošlost, ali to je uglavnom kroz veo legende i sujeverja. U filmu The Mummy (1999) arheološki kustos Muzeja starina u Kairu predvodi tajni red – potomke Ramzesovog telesnog čuvara – zaklet da brani svet od Imhotepa (Mumije).
Da nije samo Egipat vezan za okultne fenomene pokazuje nam i jedno domaće ostvarenje, Sabirni centar (1989). U ovom filmu arheolog Mihajlo Pavlović prikazan je gotovo u kolonijalnom ruhu dok zapoveda radnicima na iskopavanju. Profesor Pavlović može se posmatrati kao šaman, onaj koji pomeranjem ploče otključava vrata podzemnog sveta, koje ga vode kroz brutalno čistilište razorne ljudske prošlosti na onaj svet, gde susreće svoje poznanike. Arheolog je, dakle, spona prošlosti i sadašnjosti, ali ne na nivou pročavanja materijalne kulture prethodnih vremena, već kroz misticizam onoga čime se bavi.
Neka od novijih filmskih ostvarenja koja se bave arheologijom su The Dig (2021) i La Chimera (2023). The Dig je nastao kao ekranizacija knjige Džona Prestona, a tiče se iskopavanja lokaliteta Saton Hu koja su se odvijala početkom Drugog svetskog rata. Moram priznati da su scenografija i kostimi adekvatno predstavili vremenski period u kojem se iskopavanja dešavaju, ali i da je metodološki pristup iskopavanjima, naročito u tim, još uvek ranim fazama arheološke nauke, vrlo verodostojno prikazan. Iako se ovaj lokalitet često spominje kao „najbogatija srednjovekovna sahrana u Evropi”, takvog nepotrebnog senzacionalizma nije bilo u filmu.
La Chimera (što se prevodi kao teško ostvarivo) je film o tombarolima, grupi pljačkaša grobova, koji otkrivaju razna blaga koja bi „arheolozi umrli da vide” i kasnije ih prodaju aukcijskim kućama. Iako malo bolje kritikuje aukciju kulturne baštine od Lara Kroft serijala, problematično je romantizovanje pljačkaša grobova, naročito bez pristupanja pitanju kako njihovo divlje iskopavanje, koje je metodološki neutemeljeno, utiče na naše poznavanje prošlosti.
Sasvim sam siguran, povučen iskustvom, da većina čitateljske publike časopisa razmišlja u okvirima „arheologija me oduvek zanimala, hteo/la sam to da upišem, ali…”. Gotovo uvek kada kažem da studiram arheologiju, sličan odgovor iskrsne, pa se uvek i zapitam: pa što nisi, ali se tada setim kako su me ljudi po završetku srednje škole savetovali: to ti je super, ali od čega ćeš živeti/gde češ se zaposliti? Sada, kako se približavam završetku osnovnih studija, s jedne strane razumem njihovu strepnju, a s druge strane shvatam da nikada neće razumeti da je arheologija avantura.
Vratiću se na početak ovog pokušaja zaključka i dodati da se, kao reakcija na oblast koju studiram, neminovno javlja jedna figura koja lamentira nad celom našom naučnom disciplinom. Već pomenuti Indijana Džouns je epitom arheologa u svesti raje, pa je tako i arheologija avantura u onom blokbaster smislu, istraživanje egzotičnih krajolika, traganje za misterijama i blagom, puna opasnih i filmičnih prepreka, koje samo neustrašivi arheolog može prebroditi.
Arheologija je, dragi moji, nešto sasvim drugo. To je avantura duha, potraga za istinom u dubinama slojeva zemlje, rešavanje zagonetke na osnovu fragmentovanih ostataka, život van udobnosti doma i svih komoditeta koje pruža, celodnevni rad na analizi materijala, mukotrpna iskopavanja po kiši, snegu, vetru, suncu, izbacivanje zemlje iz nosa, usta i noktiju, i još mnogo toga. Samo neko ko u navedenim uslovima oseća potrebu da razumeva prošlost, da se sa njom suoči licem u lice, da je rekonstruiše iz malobrojnih i oskrnavljenih ostataka, da o tome promišlja i svoja razmatranja deli sa svetom zarad boljeg promatranja sadašnjosti, može se arheologijom i baviti. Nisam siguran da bi Indi to preživeo.
jul, 2026.
