Slika: Pavle Simić - Milica Stojadinović Srpkinja

piše: Irena Radovanović

Jedna od bitnih karakteristika nacionalne umetnosti u devetnaestom veku bile su predstave heroja. Heroji su bili centralne ličnosti određenog vremena koji su svojim karakternim osobinama, kao i životom, iskazivale najviše ideale. Heroji su bili prilagođeni opštem kulturnom modelu u kojem su nastajali, a svaki kulturni model, isticao je svoju odgovarajuću strukturu heroja. Kako govorimo o periodu građenja nacionalnog identiteta Srbije, bitno je pomenuti da je Dositej Obradović doneo kult znamenitih ljudi, a da su kultovi nacionalnih heroja sledili ideje koje su bile razvijene u doba prosvetiteljstva. Ovi heroji su služili da se kroz njihove živote uči o prošlosti, sopstvenom identitetu, te da se na taj način edukuju savremenici. Izdvajao se značaj nacionalnih heroja, iako je trebalo ugledati se na sve velike ljude. Najveći uzor bilo je narodoljublje. To je bila jedna od najlepših vrlina. Čin promovisanja nacionalnih heroja bio je jednak promovisanju i uzdizanju svetiteljskih kultova. Zbog toga su se, poput žitija, pisale biografije i sve zasluge nacionalnih heroja naciji koju su uzdizali. Nacionalizam je trebalo da utiče na sve slojeve i aspekte jednog društva, na sve aktivnosti, od poljoprivrednih, preko vojnih i naučnih. Sve se posmatralo kao rad na dobrobiti nacije. U ovakvom sistemu, određene ličnosti su svojim zaslugama obezbeđivale sebi status heroja. To su bili vladari i državnici, nacionalni svetitelji, junaci bojnih polja, oni koji su doprineli usponu kulturnog i obrazovnog života, žene i deca.

Promena uloge žene u kreiranju srpskog identiteta:

Zbog atmosfere koja je bila ratnički nastrojena, kao jedan od tipova nacionalnih heroja, izrodili su se junaci bojnih polja, a oni su mogli biti istorijski, mitološki i anonimni. Oni su bili ti koji su davali primer ostatku nacije, primer koji je trebalo slediti. Karakteristike idealnog ratnika posebno su se isticale u propagandama tokom ratnih perioda. Srpsko-turski ratovi imali su posebno mesto u srpskoj nacionalnoj propagandi i kulturnom životu. Tu se naglašavao značaj srpskih ratnika u oslobođenju od Turaka.

Ako pogledamo, tradicionalna ženska uloga bila je upravo oplakivanje tih heroja i pomaganje ratnicima. Žena koja pomaže ranjenicima i oplakuje heroja mogla je da ima višestruku funkciju: ona kao ideal plemenitog i rodoljubivog delovanja, ali i akter koji veliča mrtvog ili ranjenog junaka. Ženska nega bila je potvrda muškosti heroja, a tuga za herojem, svedočanstvo vojnikove porodične uloge kao oca, brata ili supruga.

Iako je žena prvenstveno imala ulogu osobe koja pomaže ranjenicima, formirao se i lik žene koja uzima učešće u borbi. To je lik žene koja se bori za nacionalne ideale. Takvu ulogu žene, dakle žene kao nacionalne heroine koja je aktivna na bojnom polju, preuzela je i Milica Stojadinović Srpkinja. Svi heroji i heroine bili su simboli ideala i vrlina koje treba da se slede. Zato su nacionalni heroji i heroine kao simboli, strukturalno pokrivali sve aktivnosti: kulturno-obrazovne, vladarske, crkvene i vojničke. Po svojoj aktivnosti su se kao heroine, od promene položaja žena u društvu, isticale aktivnosti žena na bojnom polju, u kući ili u obrazovnom i kulturnom životu nacije.

Screenshot: Youtube

Samom pojavom nacionalnih heroina potvrdio se njihov status u društvu u 19. veku. Žene su u borbi za svoja prava počele da naglašavaju sopstvenu ulogu u nacionalnoj kulturi. Njihova uloga u nacionalnom društvu gradila se kako na osnovu muške projekcije, tako i na zalaganju njih samih. Bile su aktivne nacionalne radnice i poput muškaraca su imale jasno određeno mesto u ustrojstvu i funkcionisanju nacionalne zajednice. Zato se razvio niz nacionalnih heroina, te se o toj podeli može čitati u delu Srpkinja, njezin život i rad, njezin kulturni razvitak i njezina narodna umjetnost do danas. Razlikuju se žene kao majke i supruge, žene na bojnom polju, žene kao heroine pera i žene kao javne i nacionalne radnice.

Milica Stojadinović Srpkinja kao heroina bojnog polja i kulturnog života u Srbiji
U srpskoj kulturi i nacionalnom pokretu devetnaestog veka posebno mesto zauzima Milica Stojadinović Srpkinja. Njena biografija govori o kontinuiranom delovanju u ime nacije i o svesnom preuzimanju uloge nacionalne heroine koja se kao takva potpuno prihvata u srpskom društvu. Rođena je 3. aprila 1828. godine kao ćerka sveštenika u Vrdniku. Završila je školu u Varadinu, a potom bila na izobraženju kod žene mađarskog porekla. Znala je da svira gitaru i govori nemački, ali nije volela pomodno, tuđinsko vaspitanje kako ga je zvala: takozvani otrov zapadne civilizacije. Kako je želela da se usmeri na obrazovanje u nacionalnom duhu, to je rezultiralo da svome prezimenu doda naziv Srpkinja. Poezija koju je pisala, bila je zato u nacionalnom duhu. Najdominantniji u njenoj poeziji bio je zanos kojim je poezija pisana. Kao u slučaju Katarine Ivanović, uprkos tehničkoj nestabilnosti, gde zanos nije uspeo u potpunosti da se ovaploti, ispoljio se, o čemu svedoči i Skerlić, u načinu na koji je živela. Kada je reč o književnim korenima i uzorima, treba pomenuti Branka Radičevića, Jovana Subotića, Ljubomira Nenadovića, Đorđa Maletića i Nikolu Borojevića. Jednaku pažnju, privlačio joj je i Zmaj koji se tek tada pojavio, pa je govorila kako je zanimaju one lepe pesme pod kojima stoji prost potpis – J. J. Od stranih stvaralaca, zanimali su je Gete, Flokštok, Šiler, Herder, Bajron i Žan Žak Ruso.

Književni rad Milice Stojadinović Srpkinje obuhvata period od njene rane mladosti do konačnog odlaska u Beograd, 1864. godine. Prvu pesmu objavila je 1847. godine u Serbskom narodnom listu u Pešti, a knjige pesama pod naslovom Pesme izlazile su 1850, 1855. i 1869. godine. Trodelni pesnički dnevnik u Fruškoj gori, objavljivan je 1861, 1862. i 1866. godine. Glavna crta poezije, kao i života Milice Stojadinović Srpkinje, bila je ljubav prema rodu. Veličala je srpsku prošlost, Dušana i njegove pobede. Tužila je nad srpskim grobovima, Kosovom, Milošem Obilićem. Veličala je i one koji su doprinosili vaskrsu Srbije: Karađorđa, Hajduk Veljka, Miloša Obrenovića. To nam govori da su heroji nacije bili i oni koji su doprineli usponu kulturnog i obrazovnog života. To su bili oni koji su bili aktivni stvaraoci, ali i oni koji su svojom podrškom doprineli razvoju srpskog društva i koji su proslavili naciju. Ovaj proces počeo je sa Dositejem Obradovićem. Tada je krenuo da se razvija kult nacionalnih heroja ili, u ovom slučaju heroina, iz oblasti kulturnog života. To su mogli biti pesnici, filozofi, proučavaoci naroda i narodnog života.

 

Pored Dositeja, posebno se isticao i Vuk Karadžić, a pored ove dve, možemo reći najvažnije figure, imali smo mnoštvo drugih. Milica Stojadinović Srpkinja je zasigurno bila jedna od njih.
Pored poezije i velikog doprinosa u kreiranju kulturnog identiteta Srbije, Milica je i u životu pokazivala veliki patriotizam. Tu govorimo o njoj kao o heroini na bojnom polju. Tokom revolucije 1848. godine, ona je odlučila da na sebe prihvati ulogu Jovanke Orleanke i da stane na čelo sprskog pokreta. Potom, kada je 1862. bombardovan Beograd, ona je bila naš prvi ratni izveštač. Godine 1876. u tursko-srpskom ratu, učestvovala je dobrovoljno kao bolničarka.
Njena ličnost i delo omogućili su da bude tretirana kao jedna od najznačajnijih srpskih nacionalnih heroina. Uprkos tome, umrla je 25. jula 1878. godine u Beogradu, zaboravljena i u bedi. Kako je najduže živela u Vrdniku, ostala je poznata kao „Vrdnička vila”. Zavod za kulturu Vojvodine, svake godine, u Miličinu čast, organizuje pesničku manifestaciju Milici u pohode koja se odvija u Novom Sadu, Bukovcu i Vrdniku. Tom prilikom, dodeljuje se i prestižna nagrada za poeziju Milica Stojadinović Srpkinja. Treba napomenuti i da su joj na Fruškoj gori, kod Iriga, na Vidovdan 1912. podigli spomenik, koji je jedan od najranijih spomenika ženi kod Srba. Kako je tada Srbima bilo zabranjeno da spomenike dižu u slobodnom prostoru, s obzirom na to da su bili na teritoriji Austrougarske, spomenici su se gradili na teritorijama verskih i obrazovnih institucija. Država je ovakve prostore tretirala kao verske celine, ali za Srbe, to je bio i javni prostor. Tako su crkveni prostori postajali mesta gde su se izražavala nacionalna osećanja, te otuda dizanje spomenika istaknutim ličnostima upravo na ovakvim mestima. Inicijativom Dobrotvorne zadruge Srpkinja podignut joj je spomenik, a izvajao ga je beogradski vajar Jovan Pešić. To je bio prvi spomenik ženi u srpskoj kulturi, a jedan od inicijatora bio je iriški učitelj, Stevan Radić.

Leave a Reply

Your email address will not be published.