piše: Iva Vukotić
Dati recenziju knjige nikada nije jednostavan zadatak jer autori istih često upadaju u zamku subjektivnog, pristrasnog mišljenja. Međutim, ovdje nije riječ o klasičnom beletrističkom djelu, već o vrijednom dokumentu koji pokušava da prenese nešto manje od jednog vijeka Venecijanskog bijenala iz perspektive srpskih umjetnika koji su na njemu učestvovali. Za Venecijanski bijenale je nemoguće da niste čuli, a o tome ko se sve na njemu predstavio od 1938. do 2024. godine pročitaćete u knjizi Paviljon Srbija.
Tekstove za ovaj katalog priredili su dr Jelena Medaković, Ješa Dengeri i Jana Milosavljević. Izdavač je Muzej grada Beograda. Publikacija je dvojezična. U uvodnom dijelu dr Jelena Medaković navodi: „Povodom jubilarnog LX Venecijanskog bijenala, 2024. godine, objavljena je publikacija ’Paviljon’, koja je po prvi put na sistematičan način obuhvatila istoriju nastupa Srbije na ovoj manifestaciji. Prošireno izdanje ’Paviljona’ predstavlja dopunjeno i konceptualno zaokruženo izdanje, nastalo sa namerom da se jedno značajno poglavlje naše umetničke istorije trajno zabeleži i učini dostupnim”. Navedeni citat sumira inicijativu da se ovo djelo objavi i predstavi široj publici kako bi se jaz između umjetnosti i publike dodatno smanjio ili čak u potpunosti premostio.
U nastavku slijedi tekst Ješa Dengerija koji na pristupačan, pitak način objašnjava značaj Venecijanskog bijenala, njegov doprinos globalnoj umjetničkoj sceni i pritom daje precizan presjek učešća Jugoslavije prije njenog raspada. U završnom segmentu se dotiče i učestvovanja nakon raspada zajedničke države i promjenama koje je taj događaj donio u stvaralačkom smislu. Tako se čitalac bliže upoznaje sa istorijatom manifestacije, ali i istorijskim kontekstima koji je prate, temama i načinima kako su im jugoslovenski umjetnici pristupali. „Umetnik kao pojedinac, bez obzira na okolinu iz koje dolazi i na operativne postupke kojima se služi, treba da je u centru umetničkog univerzuma. Sve što se tokom stotinu i više godina na Bijenalu odvijalo podsticajna je istorija čije bi pouke, primeri, dometi i zanos, sagledani iz istorijske retrospektive, trebalo da ostanu ugrađeni u sva sadašnja i buduća nastojanja”, zaključuje Dengeri. Takođe treba naglasiti da je Ješa Dengeri bio i Komesar jugoslovenskog nastupa na Venecijanskom bijenalu 1982. godine.
Jana Milosavljević svoj tekst posvećuje hronologiji nastupa umjetnika iz Srbije na Venecijanskom bijenalu. Koristi vrijednu arhivsku građu do koje nije bilo lako doći, pa je tako i sam istraživački proces priča za sebe kada govorimo o nastanku ovog kataloga (iako po svojoj širini i pristupačnosti može biti i enciklopedija koja se čita u jednom dahu). Jana zalazi dublje u ideju nastanka ove manifestacije, opisuje događaje koji su prethodili zvaničnom utemeljenju, anegdote i zanimljivosti vezane za njene početke i sve to koristeći se jasnom terminologijom, ne opterećujući čitaoce suvoparnom naracijom zbog koje bi mogli izgubiti pažnju i koncentraciju.
Obuhvatiti period od 1938. do 2024, uvrstiti najvažnije umjetnike, njihova konkretana djela, ali i predstaviti cjelokupan njihov opus kojim su zaslužili da budu na ovoj manifestaciji, naporan je i dugotrajan postupak. Jana govori i o procesima selekcije nekih od najistaknutijih umjetnika tih godina, razlozima iz kojih su baš oni odabrani, njihovim prijemima u Veneciji od strane stručne i šire javnosti. „Istorija nastupa umetnika iz Srbije na Venecijanskom bijenalu pruža jedinstven uvid ne samo u razvoj lokalne umetnosti, već i u postepeno oblikovanje modela nacionalne reprezentacije na međunarodnoj sceni. Od prvih učešća, podstaknutih individualnim međunarodnim uspesima, do izgradnje sopstvenog paviljona uz podršku kneza Pavla Karađorđevića i Milana Kašanina, put srpske umetnosti u Veneciji svedoči o postepenom institucionalnom sazrevanju kulturne politike. Podizanjem paviljona započeta je sistematska i koordinisana prezentacija umetničke produkcije, sa jasnom namerom da se ona pozicionira u okviru modernih internacionalnih tokova”, navodi autorka pri kraju teksta.
Izdanje je upotpunjeno fotografijama koje svojom autentičnošću prenose atmosferu sa izložbi, izgled djela u prostoru, stavove njihovih autora, i sve to klasifikovano po godinama. Ovo izdanje predstavlja vrijedan dokument koji na jednom mjestu objedinjuje istoriju, umjetnost, arhivsku građu i lične umjetničke doprinose, stvarajući svojevrsnu mapu razvoja srpske umjetničke scene na jednoj od najznačajnijih svjetskih manifestacija savremene umjetnosti. Takođe, služi i tome da se Venecijanski bijenale sagleda ne samo kao prestižna izložbena manifestacija, već i kao prostor susreta različitih kultura, ideja i umjetničkih poetika. Istovremeno, knjiga otvara pitanje načina na koji se umjetnost jedne zemlje predstavlja u međunarodnom kontekstu i koliko se kroz takve nastupe mijenjaju percepcije nacionalne umjetničke scene.
U zaključnom, Paviljon nije samo svjedočanstvo o jednom gotovo vijek dugom prisustvu na jednoj od najvećih umjetničkih manifestacija u Evropi, već i podsjetnik na važnost umjetnosti kao prostora dijaloga, predstavljanja i povezivanja, otvarajući oči domaćem čitaocu da svoju kulturu spozna i kroz perspektivu internacionalnog koncepta.
septembar, 2026.
