Grčki sunčani sat, Afganistan, 3-2. vek pre nove ere, foto: Wikipedia

Kolektivno sećanje na poslednje ledeno doba još od praistorije obeležavano je građenjem hramova u obliku kruga i poštovanjem kulta Sunca. Ovaj kult zasnivao se na znanju o sunčevom prividnom kretanju. Sunčani sat, ili sunčanik, zbog toga je dobio ulogu kružnog hrama u malom, gde se znanje o sunčevoj putanji simbolično prikazuje na kamenom bloku. U antičko vreme sunčanci su bili veoma popularni, iako je za njihovo konstruisanje bilo potrebno umeće danas nepoznatih astronoma. Sunčanika je bilo svuda, u gradovima, malim mestima, vilama, na glavnim putevima, u hramovima.

Suština sunčanog sata bila je u njegovoj jednostavnosti. Uglavnom je pravljen od kamena i nije imao smernice u pokazivanju sati brojevima ili slovima. Bilo je dovoljno pogledati senku na sferičnoj ploči i saznati, otprilike, koliko je sati, jer je vreme u doba antike određivano približno. U svesti tadašnjih stanovnika računanje vremena nije bilo važno kao danas.

Najjednostavnija i najranija forma sunčanog sata bila je senka štapa, tzv. „gnomon”. Pomoću dužine i pozicije te senke određivalo se vreme tokom dana. Tako se dan delio u etape prema prividnom hodu Sunca kroz nebo. Dok prolazi od svitanja do sumraka, senka gnomona pravi rotaciju satnog puta. Senka je najkraća kada je Sunce direkno na jugu, čime se određuje podne.

Zbog zemljinog nagiba sunčeva pozicija kroz nebo se menja polako, svakog sata iz dana u dan. Četiri puta godišnje, za vreme prolećne i jesenje ravnodnevice, kao i za vreme letnje kratkodnevice i zimske dugodnevice, označavali su se pravci za klesanje crtica. Na taj način su se dobijale tri koncentrične linije koje su dalje bile podeljene na dvanaest delova. Tako se dobijalo ravnomerno raspoređenih dvanaest linija koje spajaju podudarne tačke triju paralela tj., dvanaest sati. Na taj način na sunčaniku se obeležavala krivulja Sunca, odnosno horologium – „brojač sati”.

Najstariji sunčani sat, Egipat, oko 1500 godina pre nove ere, foto: Wikipedia

Za svaki konstruisani sunčanik posebno se određivala geografska širina mesta na kojem je postavljen, tako da se  prilikom premeštanja znalo odakle sunčanik potiče. Geografska širina se merila visinom nebeskog pola, a na sunčaniku određenim uglom upada sunčane svetlosti. Tako se dobijala linija sat-zenit, koja je pokazivala visinu pola, odnosno geografsku širinu. Sunčanik je bio „ispravan” samo u onoj meri koliko je odgovarao geografskoj širini mesta za koji je pravljen.

Sunčani sat funkcionisao je samo tokom dana. Da bi se računalo vreme i tokom noći, kao i maglovitih dana, koristio se drugačiji tip sata koji je radio pomoću vode. Njegovo ime je klepsidra. Pravljena je od prozirne vaze u kojoj je voda tekla ravnomerno sa istom propusnom moći, a postavljali su je tik uz sunčanik. Takođe, postojali su sunčanici „džepnog” izdanja, odnosno prenosivi mali kameni satovi, koji su se nosili vezani oko pojasa, a na kojima bi u svakom trenutku moglo da se vidi koliko je sati.

Veoma se malo zna o astronomima koji su projektovali sunčanike za naručioce. Čuveno Vitruvijevo delo O arhitekturi, koja je bila svojevrsna tehnička enciklopedija rimskog doba, daje nam podatke o određenim tipovima sunčanika kao i njihovih pronalazača. Nije na odmet da ih i nabrojimo: izdubljeni polukrug Haldejca Berosa, Aristrahov hemisferični sunčanik i disk u ravni, sučanik tipa „arahna” (pauk) od Eudoksa ili Apolonija, plintijum Sirakužanina Skopina, sunčanik za poznata mesta od Parmeniona, univerzalni sunčanik od Teodosija ili Andrea, Dionisidorov konusni sunčanik, sunčanik u obliku lastinog repa od Patrokla kao i Apolonijev toboličasti sunčanik. Treba napomenuti i anaforiku, sat koji je prikazivao uspinjanje zvezda. Imao je oblik bubnja, na kom je nacrtan svemir i krug sa dvanaest znakova; okretanjem tog bubnja dobijala se slika sati i dana na kraju meseca.

Antički sunčanici bili su u službi temporalnog sistema brojenja sati. Kao nepobitni spomenik kod starih Grka i Rimljana, kako zbog svoje praktične strane, tako i zbog kulturnog prestiža (vezanih za javno i privatno korišćenje), do danas su ostali svojevrsne zagonetke za naučnike. Često su to bila prava umetnička dela sa bogatom skulptorskom dekoracijom. Možda među najlepše spada sunčanik iz Sirmijuma, današnja Sremska Mitrovica, jedinstven na ovim područjima. Rađen je kao deo monumentalnog mauzoleja bogatog građanina Sirmijuma Kratila Papija (oko 100-te godine n.e.) koji je za potrebe sunčanika naručio beli mermer sa ostrva Brač. Ovaj sunčanik ima oblik školjke sa urezanim radijalnim linijama koje označavaju dnevne sate (5 prepodnevnih i 5 poslepodnevnih sati). Očuvan je i deo gvozdene šipke, kao i horizontalna linija rađena za geografsku širinu Sirmijuma. Na tu liniju pada senka svakog 21. marta i označava da je prošla jedna godina.

Čuvena skulptorska grupa mitološkog sadržaja, kao nosač sata, isklesana je u prirodnoj veličini. Sa jedne strane nalazi se titan Atlas u religioznom stavu koji na leđima nosi sunčanik (kao pandan nebeskom svodu). Sa druge strane su dve figure mitskog heroja Herakla i njegovog brata blizanca Infikla, verovatno kao ideja o prolaznosti života: Herakle predstavlja božanski, a Infikle smrtni princip. Sunčanik iz Sirmujuma je veoma dragocen i zbog činjenice da je ovo jedina skulptura koja prikazuje lik Ifikla, Herkulovog brata koji se prikazivao samo na vazama.

piše: mr Gordana Kostić

Leave a Reply

Your email address will not be published.