Artemizija Đentileski, detalj, "Sveta Cecilija sa lautom"

Ovaj tekst predstavlja priču o jednoj muzički svestranoj i nadarenoj mladoj italijanskoj dami, rodom iz naselja Kazole d’Elsa pored Sijene, koja se za svog života izborila za status žene-kompozitora na dvoru italijanskog cinquecenta − ovo je, zapravo, priča o Madaleni Kazulani (Maddalena Casulana, 1544– 1590).

Dvor je u Italiji toga vremena bio kulturno stecište učenih mislilaca među kojima se mogao pronaći slikar, vajar, pa i muzičar, a stoga i poneka reč o „pravoj finoj muzici koja je u lepom pevanju, pažljivom čitanju nota, kao i u privlačnom ličnom stilu uz pratnju viole.” Naime, ovim rečima se mogu nagovestiti fragmenti o Kazulaninom muzičkom opredeljenju koje je bilo u skladu sa konvencijom humanističke ideje vremena. Za nas poznati Kazulanin put započinje u Firenci, gradu u kome je stekla muzičko obrazovanje, naučivši da svira lautu uz koju je često i pevala. Poneki anonimni pratioci njenog rada zabeležili su laskave ocene Kazulaninog muziciranja i to da je „poznata Kazulana pevala, prateći sebe na lauti, veličanstvenu muziku”. Pored izvođaštva stekla je i poziciju predavača, učitelja muzike, a za istoriju zapadnoevropske scene ostala je upamćena kao kompozitor madrigala, najpopularnije muzičke forme koja predstavlja oličenje renesansnih ideala u muzici kroz ceo 16. vek.

Da bi se podrobnije razumeo kontekst vremena u kojem je stasavala ambiciozna mlada kompozitorka i ono što ju je okruživalo u njenom muzičkom zanosu, treba, najpre, naglasiti da je status žene na dvoru itekako bio problematičan. Stoga, treba pretpostaviti da se, iako zaista retko, dešavalo u istoriji zapadnoevropske muzike da se glas jedne talentovane žene uzdigne naspram dubokoukorenjenih društvenih konvencija i poruši zid stereotipnih predrasuda društva. Te stereotipne predrasude odnosile su se na stav muškaraca plemićkog porekla da je svaka žena nižeg morala, povodom čega su se, između ostalog, na dvoru u Urbinu odigravale celovečernje diskusije u krugu gostiju markize Elizabete Gonzage. Sve aktuelne renesansne misli pribeležio je lombardijski diplomata, pisac i ugledni dvoranin Baltasare Kastiljone (Baldassare Castiglione, 6. 12. 1478–2. 2. 1529) u svojoj knjizi Knjiga o dvoraninu, sačinjenoj u prvoj polovini 16. veka. Ova knjiga, takozvani prvi priručnik – kompendijum renesansne misli – ilustruje obuzetost univerzalnim i mnogostrukim čovekom, uomo universale, i prožima sve humanističke težnje izražene u pribeleženim temama. Debate koje su se odvijale na dvoru bile su u vezi s idealizacijom jednog etičkog uzora, primerom savršenog dvoranina i nasuprot tome, o dami sa dvora koja je morala biti oličena u diskreciji i otmenosti. S tim u vezi Kazulana je verovatno nailazila na otpor i osporavanje njene veštine na putu ka postizanju kompozitorske karijere među već brojnim muškim stvaraocima čiji su se madrigali uveliko izvodili i publikovali po raznim gradovima Italije i izvan nje.

Artemizija Đentileski, "Sveta Cecilija sa lautom"

Kako iščitavamo iz ove posvete, Kazulana je u nekim aspektima odisala samopouzdanjem i proklamovanom željom da intelektualnom svetu renesanse dokaže suprotno, te da prevaziđe rodnu barijeru i društveni konzervativni stav prema statusu žene-umetnice. Spomenute, 1566. godine, štampa se njena prva publikacija četiri madrigala u zbirci pod nazivom Il Desiderio, antologiji madrigala koja predstavlja prvu javnu štampanu publikaciju muzičkog rukopisa jedne kompozitorke u istoriji muzike zapadne Evrope. Time bih želela da podvučem da je Kazulana svojim stvaranjem stekla osobit kompozitorski pristup tekstu, kao literarnom predlošku koji se omuzikaljivao višeglasnom melodijom, te da je njen savremenik i zapaženi kompozitor Orlando di Laso (Orlande de Lassus) dirigovao Kazulaninim duhovnim petoglasnim delom na jednoj svečanosti u Minhenu u godini publikacije njene prve knjige madrigala, čime joj je ukazao ogromno poštovanje.

Priča Madalene Kazulane svojstveno podstiče da čovek ne treba lako da odustane od svojih iskrenih i neegoističnih snova, jer, kao što su još stari Grci govorili, a u humanizmu tu repliku preuzeli, „Ljudske želje ne kreću se u pravcu stvari za koje iole ne postoji nada da se mogu dosegnuti.” Kazulana je, stoga, iako ne načinivši revolucionarne preokrete u čisto muzičkom aspektu, opravdala svoje duhovne namere i suprotstavila se zidovima ukočenih društvenih normi toga vremena zarad svoje ljubavi prema stvaranju muzike, čiji se zvuci i danas Italijom prostiru – ovo je, dakle, priča o ženi-kompozitoru čija su dela publikovana i štampana po prvi put u istoriji muzike zapadnoevropske civilizacije.

piše: Milica O. Marković

Leave a Reply

Your email address will not be published.