foto: Marijana Marković

piše: Marijana Marković

Na samom kraju severne obale reke Taho/Težo, u zapadnom delu Lisabona i nedaleko od mesta na kom se ona uliva u Atlantski okean, nalazi se spomenik velikih dimenzija podignut na mestu odakle su mnogobrojni brodovi kretali ka novim, nepoznatim, delovima sveta. Spomenik je posvećen velikanima portugalske istorije i slavi eru istraživanja ovog naroda tokom 15. i 16. stoleća, zbog čega je i nazvan – Spomenik otkrića (Padrão dos Descobrimentos).

Izrada ovog spomenika trajala je tokom čitavog 20. veka. Njegov izgled su 1939. godine osmislili arhitekta Žoze Anđelo Kotineli Telmo i vajar Leopoldo de Almeida povodom Portugalske svetske izložbe održane u Lisabonu 1940. godine, posvećene godišnjicama – osam vekova od osnivanja Kraljevine Portugal (Afonso I od Portugalije je sebe 1139. proglasio kraljem, što je 1143. godine bilo priznato od strane tadašnje Kraljevine Leon koja se nalazila na severozapadnom delu Iberijskog poluostrva) i tri veka portugalske nezavisnosti (kada je ponovo uspustavljen suverenitet nakon perioda unije sa Španijom 1580–1640). Prvobitni spomenik, napravljen samo za izložbu tri godine kasnije je porušen, ali je ideja o podizanju trajnog spomenika portugalskim otkrićima ponovo zaživela 1958. godine i u najvećoj meri sprovedena u delo do početka 1960. godine. Novi projekat se donekle razlikovao od prethodnog i doveo u vezu sa obeležavanjem petsto godina od smrti Enrika Moreplovca, jednog od pokretača mnogobrojnih pomorskih ekspedicija, zaslužnog za izgradnju lakših brodova koji su radoznalu naciju na jugozapadnom kraju Evrope vodili dalje nego ranije. Ipak, spomenik je u potpunosti završen tek 1985. godine, kada je omogućen ulazak u njegovu unutrašnjost i najviši deo, čime je posmatraču pružena mogućnost da poput starih mornara okolni predeo razgleda kao da se nalazi na osmatračnici jarbola.

Spomenik je dobio stilizovani oblik pramca karavele (tipa broda korišćenog za prva istraživanja) sa tri velika jedra iznad kojih se nalazi zastava portugalskog kralja Žoaoa I, osnivača dinastije Aviz. Iznad ulaza u spomenik nalazi se mač vladarske kuće Aviz kao simbol hriščanske vere pod čijim štitom su Portugalci kretali u vojne i istraživačke pohode. Na palubi su postavljene 33 statue na čelu sa Enrikom koji u jednoj ruci drži model broda, dok mu je u drugoj mapa. Među figurama su se našli vladari, istraživači, kartografi, umetnici, kao i misionari koji su direktno ili indirektno doprineli otkrićima i širenju portugalskih uticaja stvorivši od svoje zemlje kolonijalnu silu 15. i 16. veka.

Na ulazu u spomenik sa leve strane ispisano je „Princu Enriku i Portugalcima koji su otkrili puteve mora”, a sa desne „Na petu stogodišnjicu princa Enrika”. Unutrašnjost spomenika sastoji se od kabine za projekciju filmova i izložbenih sala, često korišćenih za održavanje multimedijalnih izložbi o Lisabonu.

foto: Marijana Marković

Znatiželjni turista, u nameri da identifikuje sve figure, više nego na drugim mestima se suočava sa činjenicom koliko je njegovo znanje o prošlosti Portugala. Levo od Enrikea nalazi se njegov sinovac, kralj Afonso V, poznat po osvajanjima u severnim delovima Afrike, na osnovu kojih je dobio nadimak Afrikanac. Njega sledi Vasko da Gama, prvi Evropljanin koji je 1498. godine kročio na indijsko tlo i zbog tog otkrića otvorio put Portugalu ka nepresušnim izvorima bogatstva tokom plodotvorne ere istraživanja. Među „članovima posade” našao se i Pedro Alvares Kabral, plemić, vojni zapovednik i pomorac koji je otkrio Brazil, dok je iza njega, u drugom planu, Nikolau Koeljo koji je sa prethodno pomenutim istraživačima putovao i za Indiju i za Brazil. Naredne dve figure pripadaju Fernandu Magelanu, koji je plovio i pod portugalskom i pod španskom zastavom, i Gasparu Korterealu, koji je, po svoj prilici, bio među prvim istraživačima koji su otkrili kanadsko ostrvo Njufaundlend. U središnjem delu su skulpture Martima Afonsa de Sousa, komandanta prve zvanične ekspedicije na brazilskom kopnu, potom portugalskog Tita Livija, tj. Žoaoa de Barosa, istoričara poznatog po svojim delima u kojima je zabeležena istorija Portugalaca u Aziji i jugoistočnoj Africi. Njih sledi Estevao da Gama, sin Vaska da Game, guverner portugalske obale u Africi i Indiji. U nastavku, Bartolomeo Dijas, prvi navigator koji je obišao najjužniju tačku Afrike – Igleni rt i otkrio Rt dobre nade – sa Diogom Kaom, koji je otkrio reku Kongo – podiže stub kao putokaz sa krstom na vrhu. Iza njih su Antonio de Abreu, predvodnik prve evropske ekspedicije koja je stigla do Timora, ostrva između jugoistočne Azije i Australije, i Afonso de Albukerk, oficir koji je osvojio pojedine teritorije u Indijskom okeanu, prvi koji je izvršio napad u Persijskom zalivu i predvodio putovanje evropske flote u Crveno more. Na začelju su skulpture Fransiska Havijera, Španca misionara koji je pokrštavao narod u portugalskom kolonijalnom carstvu na Istoku, i Kristovana da Game, vojnog komadanta predvodnika portugalske vojske u pohod na muslimane u Etiopiji.

Trg ispred spomenika, za čiji je izgled zaslužan arhitekta Kristino da Silva, bolje se može sagledati iz ptičje perspektive. Urađen je u vidu ruže kompasa u čijem se središtu nalazi srednjovekovna mapa sveta (mappa mundi) sa rutama kojima su se kretali portugalski brodovi.

foto: Marijana Marković

Sa druge strane, desno od Enrika Moreplovca, u klečećem stavu izvajan je njegov brat Fernando Sveti princ, koji je sa njim išao u vojni pohod na Maroko. Završivši kao talac, ubrzo je umro i postao simbol velike žrtve. Iza njega stoje Žoao Gonsalveš Zarko, osnivač grada Kamara de Lobos na ostrvu Madeira, i Žil Janeš, koji je oplovio rt Bojador u Zapadnoj Sahari i time doprineo razvoju portugalske istraživačke ere. Pored je Pero de Alenker koji je sa Bartolomeom Dijasom stigao do Rta dobre nade i sa Vaskom da Gamom do Indije, o čemu je kasnije i pisao. U povorku sa desne strane uključen je i matematičar i kosmograf Pedro Nunes, najpoznatiji po svojim doprinosima na polju nautike, potom njegov imenjak Pedro Eskobar koji je otkrio ostrva (danas državu) Sao Tome i Prinsipe i ostrvo Anobon u Gvinejskom zalivu centralne Afrike. Juda Kreskas, poreklom iz jevrejske porodice sa Majorke, koji je verovatno sa svojim ocem bio autor Katalonskog atlasa iz 1375. godine, takođe je zavredeo da se nađe na spomeniku otkrića. Njega slede Pero da Kovilja, čiji su izveštaji o Bliskom istoku izazvali veliko interesovanje Portugalaca, i Gomes Eanes de Zurara, hroničar doba otkrića. Jedina figura koja je naslikana sa paletom i četkicom u ruci pripada Nunu Gonsalvesu, slikaru koji se smatra prvim renesansnim umetnikom Portugala i koji je imao titulu zvaničnog slikara Lisabona druge polovine 15. veka. O njemu pak nije poznato više podataka, te nije jasan ni njegov doprinos u istraživanjima.

foto: Marijana Marković

Veliku površinu na središnjem delu palube, sa desne strane, zauzima figura portugalskog pesnika 16. veka – Luisa de Kamoisa. U epu Luzijade opevao je put Vaska da Game ka Indiji (kojim je i sam prošao), ali i ceo narod, što mu je donelo titulu nacionalnog pesnika. Iza Luisa de Kamoisa nalazi se značajan misionar u Indiji i Africi – Enrike Soares de Koimbra – koji je misu služio i u Brazilu; kao i član dominikanskog reda – fra Gonsalo de Karvaljo koji je u Indiji stvarao katoličke zajednice. Naredna skulptura pripada Fernau Mendes Pintu, avanturisti i autoru memoara čija je verodostojnost po svoj prilici diskutabilna. On je stigao do Japana, zemlje koja je slavila dolazak Portugalaca, jer je nakon njih ta ostrvska država u upotrebu uvela vatreno oružje. Zbog preuveličavanja istinitosti pojedinih događaja dobio je šaljivi nadimak koji na portugalskom znači „Lažeš li? Lažem” (Fernão Mentes Minto). Na samom kraju, u povorku je uključena i jedna kraljica – Filipa od Lankastera – žena kralja Žoaoa I, poreklom sa engleskog dvora. Svoje mesto na spomeniku našla je zbog velikog uticaja koji je izvršila na svog muža da krene u pohod Severne Afrike, što je za rezultat imalo zauzimanje Seute, grada na južnoj obali Gibraltara. Poslednja figura u nizu pripada njenom sinu Pedru, vojvodi od Koimbre i učesniku bitke kod Seuta. Osim toga, on je bio i u službi ugarskog kralja Žigmunda, učestvovavši u borbi protiv Turaka, a na svom putovanju ka Svetoj zemlji susreo se i sa sultanom Muratom II.

maj, 2023.

Leave a Reply

Your email address will not be published.