piše i fotografiše: Tijana Jovanović
Putovanje Južnoafričkom Republikom nastavljamo posetom fenomenalnom Kejptaunu (en. Cape Town), poznatom i kao majka gradova, jer je najstariji grad u zemlji. Osnovan je 1652. godine kao stanica za snabdevanje brodova Holandske istočnoindijske kompanije i ubrzo je postao jedna od najvažnijih luka na pomorskom putu između Evrope i Azije.
Nad gradom se uzdiže Stona planina (en. Table Mountain), čiji gotovo savršeno ravan vrh podseća na sto i predstavlja jedan od najprepoznatljivijih simbola Južnoafričke Republike. Kejptaun se nalazi u okviru Kejpskog cvetnog regiona (en. Cape Floristic Region), najmanjeg od šest svetskih cvetnih carstava, ali i jednog od najbogatijih područja biodiverziteta na planeti, sa više od 9 000 biljnih vrsta, od kojih je veliki broj endemičan. Nedaleko od obale nalazi se i ostrvo Roben (en. Robben Island), na kojem je Nelson Mandela proveo 18 godina u zatvoru tokom borbe protiv aparthejda. Danas je ostrvo pod zaštitom UNESCO-a i predstavlja jedno od najznačajnijih mesta novije istorije Južnoafričke Republike.
Kejptaun je grad izuzetnih kontrasta – spoj bogate istorije, savremene arhitekture i različitih kultura koje zajedno stvaraju njegov jedinstveni identitet. Dok pojedini delovi grada odišu luksuzom, modernim zgradama i uređenim javnim prostorima, postoje četvrti u kojima se posetiocima savetuje dodatni oprez i izbegavanje samostalnog kretanja.
Jedno od najživljih mesta u gradu svakako su Viktorija i Alfred dokovi (en. V&A Waterfront), gde se istorijska luka spaja sa modernim restoranima, prodavnicama, muzejima i šetalištima. Kompleks je dobio ime po britanskoj kraljici Viktoriji i njenom drugom sinu, princu Alfredu, koji je 1860. godine simbolično započeo izgradnju luke bacivši prvi kamen u more. Posebnu draž ovom mestu daje činjenica da je luka i dan-danas potpuno funkcionalna. Dok se krećete šetalištem pored restorana i kafića, možete posmatrati ribarske i teretne brodove koji svakodnevno pristaju, a uz malo sreće susrešćete se i sa južnoafričkim fokama koje se odmaraju na pontonima ili bezbrižno plivaju između čamaca.
Norval fondacija
Smeštena izvan gradske vreve, okružena prirodom, Norval fondacija (en. Norval Foundation) odiše mirom i osećajem povezanosti sa nečim većim i trajnijim. Umetnička dela raspoređena su kako unutar muzeja, tako i na otvorenom, među visokom travom koja se njiše na snažnom vetru, jednom od zaštitnih znakova Kejptauna.
Norval fondacija je jedan od najznačajnijih muzeja savremene afričke umetnosti u Južnoafričkoj Republici. Muzej je otvoren 2018. godine sa ciljem promocije afričke umetnosti i umetnika afričke dijaspore, pružajući prostor za dijalog, istraživanje i predstavljanje savremenih umetničkih praksi. Pored izložbenih galerija, muzej poseduje i impresivan park skulptura na otvorenom, gde se umetnost skladno stapa sa prirodnim okruženjem. Spoj arhitekture, pejzaža i umetnosti čini Norval fondaciju jednim od najinspirativnijih kulturnih prostora u okolini Kejptauna.
Zeitz MOCAA Muzej
Smešten u srcu Viktorija i Alfred doka, Zeitz MOCAA (en. Zeitz Museum of Contemporary Art Africa) je najveći muzej posvećen savremenoj umetnosti Afrike i afričke dijaspore na svetu. Otvoren je 2017. godine sa ciljem da afričkim umetnicima pruži prostor za predstavljanje sopstvenih priča i perspektiva široj međunarodnoj publici.
Ono što ovaj muzej čini posebno fascinantnim jeste sama zgrada. Muzej je nastao prenamenom nekadašnjeg silosa za žito iz dvadesetih godina prošlog veka, koji je svojevremeno bio najviša građevina u Južnoafričkoj Republici. Svetski poznati britanski arhitektonski studio Hedervik (en. Heatherwick) transformisao je 42 betonska silosa u spektakularno arhitektonsko umetničko delo, koje predstavlja jedno od najimpresivnijih ostvarenja savremene muzejske arhitekture.
Muzej se prostire na devet spratova i sadrži više od stotinu galerijskih prostora u kojima su izložena dela umetnika iz cele Afrike i afričke dijaspore. Šetnjom kroz muzej otkrivaju se podjednako upečatljivi arhitektonski momenti i radovi savremenih umetnika, koji zajedno stvaraju jedinstveno iskustvo prostora. Sirova, brutalistička arhitektura u svom najboljem izdanju. Arhitekta u meni ostala je potpuno bez reči. Fotografije ne mogu da dočaraju veličinu i atmosferu ovog prostora, u kojem se monumentalna industrijska konstrukcija prepliće sa savremenom afričkom umetnošću. Nekadašnji napušteni silosi pretvoreni su u vanvremensko umetničko delo – izuzetno konstruktivno i umetničko ostvarenje. Poseta Zeitz MOCAA muzeju nije samo susret sa umetnošću, već i sa arhitekturom koja ostavlja snažan utisak. Već pri samom ulasku postaje jasno zašto se ova zgrada smatra jednim od simbola savremenog Kejptauna.
Plaža velikih stena
Put nas dalje vodi do jedne od najjedinstvenijih plaža na svetu: Plaže velikih stena (en. Boulders Beach), doma čuvene kolonije afričkih pingvina. Teško je opisati osećaj kada ih posmatrate iz neposredne blizine kako izlaze iz okeana, odmaraju se na toplom suncu, gegaju među stenama ili brižno čuvaju svoja gnezda. To je prizor koji se dugo pamti.
Ova plaža je jedna od najpoznatijih plaža u okolini Kejptauna upravo zahvaljujući koloniji afričkih pingvina koja se ovde nastanila 1982. godine. Danas ovo područje predstavlja jedno od najvažnijih utočišta za ovu ugroženu vrstu u Južnoafrižkoj Republici.
Plaža je dobila ime po ogromnim granitnim stenama starim više od 500 000 000 godina, koje formiraju male uvale i stvaraju prepoznatljiv pejzaž. Afrički pingvin je ujedno i jedina vrsta pingvina koja prirodno živi na afričkom kontinentu. Kako bi se očuvalo njihovo prirodno stanište, izgrađene su drvene staze koje posetiocima omogućavaju da pingvine posmatraju iz neposredne blizine, bez uznemiravanja životinja. Danas je Boulders Beach jedno od najposećenijih prirodnih odredišta u Južnoafričkoj Republici i retko mesto gde se na tako skladan način susreću netaknuta priroda, okean i jedinstveni životinjski svet.
Kirstenboš botanička bašta
Poseta Kirstenboš botaničkoj bašti (en. Kirstenbosch National Botanical Garden) bila je kao ulazak u potpuno drugačiji svet. U podnožju Stone planine, na više od 500 hektara zelenila, smenjuju se vrtovi, livade, šume i staze koje vode kroz jedan od najlepših prirodnih ambijenata u Južnoafričkoj Republici. Osnovana davne 1913. godine, Kirstenboš je bila prva botanička bašta na svetu čiji je osnovni cilj bio očuvanje autohtonih biljnih vrsta jedne zemlje.
Bašta je posebno poznata po bogatoj kolekciji biljaka iz jedinstvenog Kejpskog cvetnog regiona, jednog od najbogatijih područja biodiverziteta na planeti. Ovde se mogu videti brojne vrste protea, nacionalnog cveta Južnoafričke Republike, kao i hiljade drugih endemskih biljaka koje ne rastu nigde drugde na svetu.
Jedan od najzanimljivijih delova Kirstenboš bašte čine cikase – drevne biljke koje izgledom podsećaju na palme, ali potiču iz vremena pre dinosaurusa. Njihovi preci pojavili su se pre gotovo 300 000 000 godina, zbog čega ih često nazivaju živim fosilima i smatraju jednim od najstarijih tipova biljaka koje i danas postoje na Zemlji.
Zbog svoje retkosti i izuzetne vrednosti, cikase su česta meta ilegalne trgovine. Nakon organizovane krađe koja se pre nekoliko godina dogodila u botaničkoj bašti, uvedene su dodatne mere zaštite. Mnogi primerci danas su opremljeni mikročipovima koji omogućavaju njihovo praćenje i lakšu identifikaciju u slučaju krađe. Za legalno posedovanje ovih biljaka neophodna je odgovarajuća dokumentacija, a čak i kada se prenose na novog vlasnika ili poklanjaju, uz njih mora da postoji sertifikat koji potvrđuje njihovo poreklo.
Pored bogatog biljnog sveta, Kirstenboš je omiljeno mesto za šetnje, piknike i koncerte na otvorenom. Spoj pažljivo uređenih vrtova, impresivne prirode i jedinstvene flore čini ovu baštu nezaobilaznom destinacijom za sve posetioce Kejptauna. Jedna od najvećih atrakcija je zakrivljena pešačka staza podignuta iznad krošnji drveća, poznata kao Boomslang ili Zmija među krošnjama. Sa nje se pruža spektakularan pogled na baštu i obronke Stone planine, zbog čega je jedno od najfotografisanijih mesta u Kejptaunu.
Rt dobre nade
Rt dobre nade (en. Cape of Good Hope) jedno je od najpoznatijih i najimpresivnijih mesta u Južnoafričkoj Republici. Nisam sigurna da li je i najvetrovitiji deo zemlje, ali je subjektivni osećaj bio da će mi vetar svakog trenutka oduvati kosu sa glave.
Iako mnogi veruju da se upravo ovde nalazi najjužnija tačka afričkog kontinenta i mesto gde se spajaju Atlantski i Indijski okean, to zapravo nije tačno. Najjužnija tačka Afrike je udaljena oko 150 kilometara jugoistočno. Ipak, Rt dobre nade imao je veliki značaj u istoriji pomorske plovidbe, jer upravo ovde obala naglo skreće ka istoku, označavajući važnu prekretnicu na putu između Evrope i Azije.
Danas je ovo područje deo Nacionalnog parka Stone planine i poznato je po spektakularnim liticama, bogatoj flori i raznovrsnom životinjskom svetu. Tokom naše posete imali smo priliku da vidimo nojeve, radoznale pavijane pored puta, a u jednom momentu smo čak i zastali kako bismo propustili zmiju da bezbedno pređe put.
Do starog svetionika, izgrađenog 1860. godine na 249 metara nadmorske visine, može se stići pešice ili žičarom. Zbog čestih oblaka i guste magle njegova lokacija nije bila idealna za bezbednu plovidbu i nakon brodoloma portugalskog broda 1911. godine odlučeno je da se prestane sa njegovom upotrebom i da ga zameni novi svetionik, izgrađen znatno niže, na svega 87 metara nadmorske visine.
Mi smo nastavili šetnju do litica sa kojih se pruža veličanstven pogled na rt i beskrajni okean. Vetar je duvao toliko snažno da je bilo teško održati ravnotežu, dok su nas sa svih strana okruživali surovi pejzaži, stene i niska i polusuva vegetacija. Na samom kraju staze sačekalo nas je potpuno neočekivano iznenađenje: mladić koji je svirao violinu. Zvuci muzike nosili su se vetrom preko litica i stvarali gotovo nestvarnu atmosferu, pretvarajući taj trenutak u jedan od onih koji se dugo pamte.
Sa vidikovaca na Rtu dobre nade pružaju se impresivni pogledi na okean i strme stene koje izranjaju iznad talasa, zbog čega se ovo mesto s razlogom smatra jednom od najlepših prirodnih atrakcija u okolini Kejptauna.
Stona planina
Stona planina (en. Table Mountain) jedan je od najprepoznatljivijih simbola Kejptauna i jedna od najpoznatijih prirodnih znamenitosti Južnoafričke Republike. Ime je dobila po svom gotovo savršeno ravnom vrhu, koji podseća na ogromnu kamenu ploču. Visoka je nešto više od 1080 metara i sa nje se pruža spektakularan pogled na grad, Atlantski okean i okolna brda.
Planina je deo Nacionalnog parka Stone planine i poznata je po izuzetnom biodiverzitetu. Na njenim padinama raste više od 2000 biljnih vrsta, od kojih su mnoge endemske i ne mogu se pronaći nigde drugde na svetu. Ovo područje, kao deo Kejpskog cvetnog regiona, nalazi se na UNESCO listi svetske baštine i po bogatstvu biljnih vrsta prevazilazi čak i neka čitava državna područja, poput Ujedinjenog Kraljevstva.
Do vrha planine vodi moderna rotirajuća žičara koja je u funkciji još od 1929. godine (uz brojne modernizacije tokom vremena). Kabina se tokom vožnje polako okreće za 360 stepeni, pružajući putnicima panoramski pogled na okolni pejzaž bez obzira na položaj u kabini. Sam trenutak kada pod žičare počne da se okreće mnoge potpuno iznenadi. Vožnja traje svega nekoliko minuta, ali predstavlja jedno od najimpresivnijih iskustava u Kejptaunu.
Na vrhu planine nalaze se pešačke staze i vidikovci sa kojih se pruža pogled na grad, zaliv i okolne planinske vrhove. Posebnu čar daje fenomen poznat kao stolnjak, kada se oblaci preliju preko ravnog vrha planine i stvaraju utisak da je prekriven belim pokrivačem. Šetnja iznad oblaka, uz vetar u kosi i sunce koje obasjava stenu, budi snažan osećaj poštovanja prema prirodi i ovom jedinstvenom gradu.
Tvrđava dobre nade
Tvrđava dobre nade (en. Castle of Good Hope) jedna je od najstarijih i najvažnijih istorijskih građevina u Kejptaunu, kao i najstarija očuvana kolonijalna građevina u Južnoafričkoj Republici. Izgrađena je između 1666. i 1679. godine od strane Holandske istočnoindijske kompanije (VOC) kao vojno utvrđenje i stanica za snabdevanje brodova na putu ka Aziji.
Tvrđava je izgrađena u zvezdastom obliku sa pet bastiona i predstavlja jedan od najbolje očuvanih primera vojno-arhitektonske gradnje 17. veka. Tokom istorije služila je kao administrativni centar, vojna baza, zatvor i prostor različitih kolonijalnih aktivnosti. Posebno zanimljiv element u unutrašnjem dvorištu su figure Kraljevi tvrđave (en. Kings of the Castle), koje se simbolično povezuju sa kolonijalnom vlašću i vojnom kontrolom nad ovim prostorom.
Važan, ali često manje poznat deo istorije Kejptauna potiče još od 1652. godine, kada je u okviru politike Holandske istočnoindijske kompanije bilo pravilo da se umrli sahranjuju unutar zidina prvobitne tvrđave, koja se nalazila u blizini današnje Tvrđave dobre nade, kao i u širem području Zelene zone (en. Green Point). Na taj način, ovaj prostor je od samog početka imao i vojnu i administrativnu, ali i memorijalnu funkciju. Kako se grad širio, mnoga od tih grobalja s vremenom su zapostavljena, a kasnije i prekrivena urbanim razvojem.
Prema arheološkim istraživanjima na područjima Zelene zone, od 17. do 19. veka postojala su formalna i neformalna groblja na obodu kolonijalnog grada, gde su sahranjivani različiti slojevi stanovništva, uključujući siromašne, porobljene ljude i neidentifikovane osobe. Kasnija urbana izgradnja dovela je do toga da su mnoga od ovih grobnih mesta izgubljena ispod današnjeg grada, što je potvrđeno i savremenim arheološkim iskopavanjima.
Danas je Tvrđava dobre nade zaštićeni spomenik kulture i muzej koji posetiocima pruža uvid u slojevitu kolonijalnu istoriju Kejptauna, ali i u kompleksnu prošlost prostora na kojem je grad nastao.
jul, 2026.
