piše: Nikola Nejčev
Kada se govori o istoriji muzike, pažnja se često usmerava na instrumente, kompozitore i izvođače, dok se mnogo ređe postavlja pitanje kako uopšte znamo nešto o muzici daleke prošlosti. Za razliku od arhitekture, likovne umetnosti ili književnosti, muzika iza sebe ne ostavlja opipljive tragove. Upravo zato najstariji pokušaji zapisivanja muzike predstavljaju izuzetno važne izvore za razumevanje drevnih kultura i njihovog odnosa prema muzici. Zahvaljujući nekolicini arheoloških nalaza iz Mesopotamije, Sirije, Grčke i Male Azije moguće je pratiti prve korake u razvoju muzičke pismenosti, od teorijskih zapisa o štimovanju instrumenata do notacija koje omogućavaju rekonstrukciju konkretnih melodija.
Najstariji arheološki izvori povezani sa muzikom potiču iz Mesopotamije. Tokom drugog milenijuma pre nove ere na ovom području razvijena je bogata kultura pisanja zasnovana na klinastom pismu. Hiljade glinenih ploča sačuvane su zahvaljujući činjenici da su bile pečene ili su tokom požara bile izložene visokim temperaturama, što ih je učinilo izuzetno otpornim na protok vremena. Među brojnim administrativnim i religijskim tekstovima arheolozi su pronašli i pločice koje sadrže podatke o muzici, od kojih su od posebnog značaja ploče iz gradova Nipur i Ur. Za razliku od kasnijih notnih zapisa, ove pločice ne beleže melodije, već se njihov sadržaj odnosi na nazive intervala, raspored žica na instrumentima i načine štimovanja.
Jedna od najpoznatijih ploča pronađena je u Uru i danas je poznata pod oznakom UET VII 74. Nastala je približno u 13. veku pre nove ere i sadrži uputstva za promenu štimovanja žičanog instrumenta. Tekst pokazuje da su stanovnici Mesopotamije poznavali više različitih sistema organizacije tonova i da su ih koristili prema precizno definisanim pravilima. Druga značajna ploča, označena kao CBS 10996, sadrži nazive intervala i odnose među žicama instrumenta. Iako ovi nalazi ne omogućavaju izvođenje konkretne muzike, oni predstavljaju najstarije poznate dokumente o muzičkoj teoriji. Zahvaljujući njima znamo da su pre skoro četiri hiljade godina postojali profesionalni muzičari koji su raspolagali razvijenim znanjima o tonskim sistemima i štimovanju instrumenata.
Najpoznatiji nalaz vezan za ranu istoriju muzičke notacije potiče iz drevnog Ugarita, na prostoru današnje Sirije. Reč je o Huritskoj himni broj 6, zapisanoj na glinenoj ploči oko 1400. godine pre nove ere. Na njoj se nalazi tekst himne posvećene boginji Nikal, uz muzičke oznake koje se povezuju sa mesopotamskim sistemom intervala i štimovanja. Iako tačan način izvođenja nije moguće potpuno pouzdano rekonstruisati, ovaj zapis se smatra najstarijim poznatim primerom notirane kompozicije.
Nakon Huritske himne prolazi gotovo hiljadu godina pre nego što nailazimo na sledeće značajne primere muzičke notacije. Oni potiču iz antičke Grčke, gde je razvijen potpuno drugačiji sistem zapisivanja muzike. Jedan od najstarijih sačuvanih primera grčke notacije pronađen je u Egiptu na papirusu koji sadrži deo Euripidove tragedije Orest. Fragment je danas poznat kao Papyrus Vienna G 2315 i čuva se u Austrijskoj nacionalnoj biblioteci u Beču. Nastao je u 3. ili 2. vek pre nove ere, mada se sam tekst odnosi na tragediju koja je prvi put izvedena 408. godine pre nove ere. Na fragmentu su iznad stihova upisani znakovi grčke vokalne notacije. Oni predstavljaju jedan od najstarijih primera sistema koji omogućava relativno precizno određivanje tonskih visina. Zahvaljujući tome, moguće je rekonstruisati deo melodije koja je pratila izvođenje tragedije. Nalaz je važan ne samo zbog same muzike, već i zato što pruža retku priliku da se sagleda uloga muzike u antičkom pozorištu. Savremeni čitalac često zaboravlja da grčke tragedije nisu bile samo književni tekstovi, već složena izvođačka dela u kojima su poezija, muzika i scenski pokret činili jedinstvenu celinu.
Među najvažnijim arheološkim nalazima vezanim za antičku muziku posebno mesto zauzimaju dve Delfske himne Apolonu. Njihovo otkriće povezano je sa velikim francuskim arheološkim istraživanjima Delfa krajem 19. veka. Tokom 1893. godine pronađeni su kameni blokovi sa uklesanim tekstovima i nizovima tada nepoznatih znakova iznad stihova, za koje se kasnije utvrdilo da su, u stvari, vid muzičke notacije. Prva himna pripisuje se Ateneju, dok je autor druge himne Limenije, koji je, inače, važio za poznatog atinskog muzičara. Obe kompozicije nastale su krajem 2. veka pre nove ere i bile su namenjene izvođenju tokom religijskih svečanosti u Delfima. Za istoriju muzike Delfske himne imaju izuzetan značaj jer predstavljaju najobimnije sačuvane primere antičke grčke notacije. Za razliku od Huritske himne, čije je tumačenje i dalje predmet rasprava, sistem grčke notacije danas je dovoljno poznat da omogućava relativno sigurnu rekonstrukciju melodije. Pored toga, natpisi pružaju podatke o ritmu, strukturi teksta i odnosu između poezije i muzike. Zahvaljujući njima moguće je steći mnogo konkretniju predstavu o tome kako je mogla zvučati muzika u javnim religijskim ceremonijama helenističkog perioda.
Za sam kraj, najpoznatiji nalaz antičke muzičke notacije pronađen je početkom 19. veka u blizini antičkog grada Trala u Maloj Aziji, na teritoriji današnje Turske. Reč je o mermernom nadgrobnom stubu poznatom kao Seikilov epitaf. Na njemu se nalazi kratak tekst pesme i kompletan notni zapis uklesan iznad svakog sloga. Natpis je verovatno nastao između 1. i 2. veka nove ere. Za razliku od većine drugih sačuvanih primera, ovde nije reč o fragmentu već o gotovo potpuno očuvanoj kompoziciji.
„Dok živiš, sijaj.
Ne tuguj previše.
Život traje kratko.
Vreme traži svoj danak.”
Iznad svakog sloga nalaze se znakovi grčke notacije, dok dodatne oznake ukazuju na trajanje pojedinih tonova. Zahvaljujući tome, moguće je rekonstruisati melodiju gotovo bez ikakvih nedoumica. Seikilov epitaf danas se smatra najstarijom u celosti očuvanom notiranom kompozicijom na svetu. Za razliku od Huritske himne, čiji zapis ima brojne interpretacije, ovde je moguće sa velikom sigurnošću rekonstruisati osnovni melodijski tok. Sam spomenik imao je zanimljivu istoriju. Nakon otkrića više puta je menjao vlasnike, bio je uklopljen u različite građevine, a jedno vreme čak je služio kao dekorativni element u privatnoj kući. Danas se čuva u Nacionalnom muzeju Danske u Kopenhagenu
Najstariji muzički zapisi predstavljaju retku tačku susreta arheologije, istorije i muzikologije. Glinene ploče iz Mesopotamije, fragmenti pronađeni u Ugaritu, papirusi iz Egipta i kameni natpisi iz Grčke omogućavaju uvid u periode od kojih nas dele hiljade godina. Istovremeno, oni pokazuju koliko je razvoj notacije bio dug proces. Od mesopotamskih teorijskih zapisa o intervalima i štimovanju instrumenata, preko Huritske himne kao najstarijeg poznatog pokušaja beleženja kompozicije, do razvijenog sistema grčke alfabetne notacije, proteklo je više od jednog milenijuma. Iako nijedan od ovih nalaza ne može u potpunosti da vrati izgubljeni zvučni svet drevnih civilizacija, oni predstavljaju najvažnije materijalne dokaze o tome kako su ljudi pokušavali da muziku sačuvaju izvan trenutka njenog izvođenja. Upravo zahvaljujući njima moguće je pratiti prve korake u nastanku muzičke pismenosti, jednog od ključnih preduslova za kasniji razvoj evropske muzičke tradicije.
jul, 2026.
