„Smrt cara Uroša”, Novak Radonić, foto: Wikipedia

Ako se Joakim Vujić naziva „ocem srpskog teatra” onda se Stefan Stefanović sa punim pravom može nazvati „ocem srpske drame”. On je autor prve originalne drame napisane na srpskom jeziku koja je obrađivala jedan od najpopularnijih motiva 19. veka – ubistvo poslednjeg Nemanjića.

Pre Stefanovića, srpsko dramsko stvaralaštvo bilo je poprilično skromno i mahom neoriginalno. Ako izuzmemo veliki broj Vujićevih dramskih dela, koja su pretežno bila posrbe, odnosno adaptacije stranih, popularnih drama za naše prostore, srpska književnost pre Stefana Stefanovića brojala je samo dva originalna dramska dela – Traedokomediju Emanuela Kozačinskog, i Tragediju, odnosno preradu Traedokomedije od strane Jovana Rajića. Za divno čudo, oba ova dela su, između ostalog, obrađivala isti motiv kao i Stefanovićeva tragedija – ubistvo Uroša V.

Međutim, drame Kozačinskog i Rajića pripadaju starijim obrascima književnosti. To su školske, odnosno barokne drame religiozno-moralnog karaktera koje su imale za cilj propagiranje vaspitanja i nauke. Stefanović je svojom dramom Smrt Uroša V u srpsku književnost uneo elemente Šekspirovske i Šilerovske dramske tradicije i postavio temelje za sve buduće pisce koji su želeli da stvaraju po tradicionalnim, aristotelovskim obrascima dramskog stvaranja. On je u prvi plan istakao pojedinca, njegovu psihologiju, i oblikovao ga u okvirima klasične drame.

Stefanović je ovu dramu napisao kada mu je bilo svega 20 godina. Rođen u Novom Sadu 1805. godine, Stefanović se opredelio za studije matematike i tehnike, ali je pored toga ispoljio i redak književni dar. Nažalost, zbog tuberkuloze, Stefanović je preminuo u 21. godini i iza sebe je ostavio mali broj književnih dela koja su davala tek nagoveštaj jednog velikog pisca kakav je mogao da postane.

Naslovna strana prvog izdanja drame, štampana u Budimu 1840. godine, foto: Wikipedia

Drama je prvi put izvedena 1825. godine i ubrzo nakon toga pala je u zaborav. Štampana je tek 1840. godine, što zbog Stefanovićeve prerane smrti, što zbog sukoba sa mitropolitom Stratimirovićem koji je dramu ocenio kao uvredljivu za crkvu te je terao pisca da cenzuriše neke delove. Međutim, dolazak ove drame u štampanu reč odigrao se previše kasno. Na srpskoj dramskoj sceni tada je vladao Sterija, a retko koje delo je moglo da priđe nekom od njegovih klasika. Stoga je ovo Stefanovićevo delo dugo ostalo neprimećeno, sve do početka 20. veka, kada su naši kritičari ponovo počeli da se interesuju za ovog pisca.

Sam motiv koji se obrađuje u ovoj tragediji preuzet je delom iz Vukovih narodnih pesama, a delom iz Rajićeve Istorije koja se umnogome oslanja na narodnu tradiciju. Za smrt poslednjeg Nemanjića optužen je Vukašin, koji je već od samog početka drame koncipiran kao negativan lik željan vlasti, što je neistinito izobličenje istorije kakvo je postojalo u narodnoj tradiciji. Sama postavke tragedije na relaciji žrtva–tiranin nešto je što pripada šekspirovksoj, odnosno romantičarskoj drami, a motiv borbe oko vlasti bio je dominantan za vreme Stefanovićeva života.

Stefanović je bio izraziti pristalica Vuka. I ovu dramu, kao i svoje pesme, on je pisao na skoro čistom narodnom jeziku. Iako, naravno, i kod njega ima nekih pozajmljenica iz stranih jezika, u odnosu na ostale pisce koji su tada stvarali Stefanovićev jezik je i te kako vukovski, blizak onom koji je Radičević nešto kasnije koristio.

Iako je ova drama dugo ležala u zapećku naše književnosti, za vreme kada se ona pojavila, za taj književni trenutak u našoj istoriji ona je predstavljala jedan jako smeo potez bez koga mnogi pisci koji su usledili kasnije, poput Jakšića, Kostića pa čak delom i Sterije, ne bi bili ono što danas predstavljaju za naše dramsko stvaralaštvo.

piše: Tamara Živković

Leave a Reply

Your email address will not be published.