piše: Miona Đenisijević
Mladinsko Gledališče u Ljubljani, državno, ali izrazito eksperimentalno orijentisano pozorište, svake godine organizuje showcase svojih programa koji dominantno čine dokumentarne i predstave koje su nastale kroz umetnički proces, a polazeći od stvarnosti. Ove godine (od 15. do 19. marta) to su, tekstom obuhvaćene predstave, uz ništa manje važne: 1974 (Tomi Janežič), Slovenia Counts (Sebastijan Nibling i Džeki Poloni) i studentski rad Ja, David (Gabrijel Lazić). Sve one funkcionišu kao pokušaji da se iskustvo prenese u njegovoj neposrednosti, izbegavajući simboličku stabilizaciju i klasične dramske strukture, uz istovremeno insistiranje na društvenoj relevantnosti i visokoj umetničkoj vrednosti, što je karakteristično za rad Mladinskog u celini.
Reditelj Oliver Frljić, na scenu Mladinskog postavlja priču, naslovljenu Inkubator, o bolnici Al-Šifa u Gazi, u kojoj je veliki broj beba poginuo usled isključenja struje. Predstava otpočinje tvrdnjom da je linearna naracija oblik povinovanja diktaturi, i upravo u tom ključu razvija se njen osnovni formalni princip: prelazak iz linearnog toka u fragmentarni, odnosno u ono što se na kraju definiše kao „semiotička neposlušnost”. Kroz izvedbu se odvija niz prikaza različitih registara izraelske agresije (vojni, medijski, medicinski, istorijski, lični), uglavnom kroz neverbalne, muzikom ili zvukom podvučene, ekstremno eksplicitne prizore. Ključni vizuelni i scenski motiv predstavljaju inkubatori, prostori života, koji ovde, paradoksalno, postaju mesta smrti i kroz koje se kondenzuje biopolitička logika nasilja. Prisutan je i metateatralni sloj: glumci, koji nastupaju pod svojim imenima, preispituju sopstvenu poziciju u procesu bavljenja ratom putem problematizacije istinitog pokušaja štrajka glađu jedne od članica ansambla.
Vredna isticanja je scena čitanja pisma Izraelke namenjenog palestinskom dečaku od koga je dobila srce. Ona podvlači intimnu i humanu perspektivu ove stravične teme. Kraj obeležava slika Benjamina Netanjahua postavljena kao za ceremoniju sahrane. Glumci, u ime medicinskih radnika, izlistavaju počinjene prekršaje, zatim citate svetskih političara koji su stali u odbranu izraelskog premijera. Zavesa se spušta, počinje aplauz, ponovo se diže, na praznoj sceni stoji njegova slika, aplauz se neprijatno zaustavlja. Koncept semiotičke neposlušnosti ostaje zarobljen u dramsko-formalističkom delokrugu, imajući u vidu da bi politički i značenjski potencijal predstave bio radikalniji u kontekstu Berlina, gde je Frljić ranije bio direktor pozorišta. U Sloveniji, koja jasno artikuliše osudu izraelske politike i priznaje postojanje Palestine, ta neposlušnost je upakovana u stabilniji, institucionalno olakšan okvir.
Sa predstave o ratu prelazimo na predstavu o njegovoj reprezentaciji u najširem smislu. Kao i u Frljićevom radu koji otvara problem odnosa pozorišta i realnosti, predstava Boško i Admira (Živa Bizovičar) tematizuje upravo medijaciju tragedije kroz slike i diskurse. Početak je smešten u fotografski studio u kome leži mladi par pod svetlom bliceva, dok ljudi za stolom, na amerikanizovanom engleskom, snimaju podkast i komentarišu tragičnu ljubavnu priču iz Sarajeva 1993. godine, poznatu preko jedne fotografije mrtvog para. Kroz niz rekonstruisanih i dekonstrukisanih perspektiva: od porodica, preko generala, do novinara, stvara se priča iza čuvene fotografije koja do polovine predstave nije prikazana, već samo interpretirana.
Presek se dešava u mračnoj sobi u kojoj se izrađuje čuvena fotografija Boška i Admire. Postepeno se u mirnu scenu ulivaju projekcije ratnih fotografija, usput se iščitavaju teorijski citati o ratovima, onda jedan izvođač agresivno objašnjava uputstva za upotrebu puške, druga izvođačica cepa transparente sa sloganom „Nikad više”, a treća manično gomila krugove zemlje za svakog od poginulih parova iz različitih ratova, čija se imena nižu u zvuku. Prezasićenost ove scene konotira duh savremenog hipermedijatizovanog iskustva, u kome se svaka interpretacija nasilja umnožava do tačke gubitka značenja. Ostaje otvoreno pitanje: šta zapravo dobijamo pokušajem da se zlo uobliči i artikuliše? Razumevanje? Da li ono vodi do sprečavanja?
Estetskim uobličavanjem nasilja bavi se predstava, nastala iz istraživačkog projekta, Art of Living: Act of killing (Barbara Kukovec, Katarina Stegnar, Urška Brodar). Koristeći se postupcima umetnica poput Marine Abramović, Vali Eksport, Sare Lukas i Ane Mendiete, izvođačice prenose svoja, iskustva Slovenki iz sela i iskustva žena čija imena saznamo iz novina nakon što su ubijene. Predstava počinje prizorom gomile udova (najlon čarapa punjenih vunom, već poznate iz radova Luize Buržoa) iz kojih izlaze tri naratorke. One su u okviru istraživanja posetile žene u ruralnim krajevima Slovenije i tamo rekreirale performanse čuvenih feminističkih umetnica, nakon čega su usledili zajednički otvoreni razgovori koje ta dela iniciraju. Snimci tih razmena predstavljeni su publici. Naratorke potom sedaju na ljuljaške i dele svoje lične priče o iskustvima sa muškarcima.
Prelomni trenutak dolazi saznanjem o ubistvu žene u jednom od sela. Tada, njih tri preuzimaju muška obeležja, kako fizičkom radnjom tako i kostimski, dok u pozadini idu fotografije žena iz sela ispred svojih kuća sa transparentima koji proklamuju njihove pojedinačne borbe. Delove tela sa početne gomile razlažu po sceni i pokrivaju najlonom, prostor postaje zona femicida. Na smenu izvođačice čitaju slučajeve ubistava i fizički ponavljaju gestove gušenja u krvi i pada. Epilog se sastoji od građenja svojevrsne viseće skulpture od leševa, dok na snimku vidimo srednjoškolke iz sela koje kopaju grobove na praznoj poljani. Naratorke se oblače u balske, sjajne haljine i krvave završavaju performans sentimentalnom baladom. Iako bez jasnog dramaturškog fokusa, ključni pomak izvedbe leži u uključivanju šire zajednice: umesto da govori o ženama, ona im omogućava da govore, čime reprezentacija nasilja postaje mesto njegovog neposrednog svedočenja, a ne samo njegove interpretacije.
Svedočanstvo jedne borbe leži u predstavi Član 55 (Tjaša Črnigoj), koja je jedan gotovo muzejski, ohrabrujući primerak kolektivne pobede. Tema je istoimeni deo Ustava Jugoslavije koji je doveden u pitanje pri emancipaciji Slovenije devedesetih godina, a tiče se prava na abortus. Žene su se tada udružile, uzbunile i izborile za opstanak tog prava. Četiri pripovedačice sa pseudonimima, otpočinju predstavu pričama o svojim seksualnim ili ženskim iskustvima, dok u pozadini sled borbe prepričavaju, sad već stare, generacije žena koje su u tome učestvovale. Scenografija, između modne piste i političkog mitinga u jugoslovenskim bojama, gradi razigranu i svečanu atmosferu koja kulminira prenosom skupštinske sednice na kojoj se donosi odluka o opstanku člana, izvođačice je pomno iščekuju u publici, sa podeljenim kokicama. Naglašavajući da je jedna bitka dobijena, ali borba i dalje traje, aplauz na kraju predstave usmeren je ka projekciji starijih žena pobednica.
Nakon rata, njegovih reprezentacija, nasilja i borbi kojima smo svedočili, Feminalz nude potpuno drugačiji pristup istim temama. Grupa osoba pod pseudonimima, koja jednom mesečno pravi kabaretske nastupe na sceni Mladinskog, uvodi publiku u prostor igre, participacije i privremenog olakšanja. Vraćajući se na dionizijske osnove pozorišta, njihova misija glasi: „Tehnoburleska je nema komedija tela koja ismeva krutost društvenih uloga. Bez kritičkog odmaka prisvaja, kopira i pejstuje ženstvenost, muževnost, porodične odnose, mačoizam i druge izopačene društvene obrasce koji se lažno predstavljaju kao norma. Kada se Image Snatchers u potpunosti razotkriju i sloj po sloj skinu svoje društvene maske, ne dolaze do neke suštine, već shvataju da je suština prazno ništa, a da su odigrane travestije opijum koji život čini podnošljivim.” Od skečeva o transvestitskoj Melaniji Tramp, preko uznemirenih stjuardesa koje lete preko Irana, do poslovnih alfa muškaraca koji orgijaju sa Isusom, nastup izvrće bauke svakodnevice u šljokičastu, muzičku grotesku i time pruža način da se težina izdrži.
maj, 2026.
