piše: MoonQueen
Jubilej 175 godina Galerije Matice srpske započet je prošle godine izložbom dela Uroša Predića, prvog stipendiste ove institucije, a završava se izložbom dela njenog poslednjeg stipendiste – Vase Pomorišca. Vasa Pomorišac rođen je u Modošu, a njegovo školovanje i umetnička karijera nastavljaju se širom Evrope – preko Beograda, Zagreba i Minhena, sve do Pariza i Londona. Za razliku od svojih savremenika koji su se početkom 20. veka mahom školovali u Minhenu ili Parizu, Pomorišac je jedini srpski slikar ovog perioda koji je školovan u Londonu, a uticaj engleske umetnosti ostaviće traga i na njegovom stvaralaštvu. Karijeru slikara koji je preko britanske prestonice želeo da stigne u dragulj njene krune, Indiju, preseći će Prvi svetski rat, tokom kojeg je bio hapšen i ranjavan, izlečen i ponovo poslat na front gde uzima ulogu ratnog slikara. Upravo su crteži sa dalekih putovanja i scene rata Vase Pomorišca teme kojima izložba počinje – dominantan motiv ovih dela jeste čežnja za domovinom, a videćete i predstavu Obala smrti koja veoma podseća na Velikog kosača Stevana Aleksića, Vasinog učitelja, nastalog u isto vreme i podstaknutog istim tragičnim događajima.
Nakon rata Pomorišac ponovo odlazi u London, a na izložbi ćete videti nekoliko crteža koje je uradio za tamošnje novine. Tu se nalazi i njegova verovatno najpoznatija slika, Kartaši, inspirisana istoimenom slikom Pola Sezana, ali i idejom slika u slici preuzetom iz flamanskog slikarstva, pa i renesansnim uticajem u vidu pogleda na reku koji se posmatraču pruža kroz otvoren prozor. Pored Kartaša, tu je još jedna čuvena tema evropske istorije umetnosti, Parisov sud, na kojem se vidi umetnikova težnja klasičnim idealima i verovatno uticaj prerafaelitske umetnosti sa kojom se susretao u Londonu.
Sledi umetnikov prelazak u Pariz, te će gradski prizori francuske prestonice smeniti idealizovana ženska tela. Umesto njih, Pomorišac sada prikazuje pustoš i otuđenost velikog grada koji je preživeo Veliki rat. Njegov Pariz nije blještava prestonica svetlosti i ljubavi, mostovi koji spajaju zaljubljene i svet luksuza i zabave, naprotiv, u pitanju je prazan, gotovo oronuo grad kojim duva vetar i na čijim ulicama, osim usamljenih figura, nema mnogo sveta.
U narednoj prostoriji izloženi su neki od mnogobrojnih autoportreta ovog umetnika koji nam pružaju uvid u to kako se slikarev pogled na samog sebe tokom vremena menjao. Ponekad koketirajući kostimom sa istorijskim epohama koje su iznedrile najveće majstore, Pomorišac se uglavnom prikazivao sa simbolima svoje profesije – paletom i kistom, kao umetnik i intelektualac. Zanimljiv je detalj u pozadini autoportreta nastalog 1932. godine – iza sebe Vasa je naslikao put i na njemu konjanika koji veoma nalikuje njegovoj predstavi Banovića Strahinje izloženoj u poslednjoj prostoriji.
Verovatno ste primetili igru rečima upotrebljenu u naslovu izložbe – ona je aluzija na značaj koji je London imao u životu našeg umetnika, a ovu simboliku prati i muzika iz filmova o agentu 007 koju možete čuti u prostoriji posvećenoj autoportretima Vase Pomorišca.
Sledeća prostorija pruža nam pogled u umetnikov intiman svet, pejzaže mesta na koja je uglavnom putovao sa porodicom, plaže i vegetaciju ostrva Cres, poglede na Trebinje, mir i harmoniju prirode kakvu nam Mediteran poklanja leti. Jedna od meni najlepših slika nalazi se ovde. U pitanju je predstava nazvana Na balkonu na kojoj Pomorišac prikazuje sina Bojana. U prvom planu je njegova lopta, a u pozadini je more (u svom porodičnom albumu imam gotovo identičnu sliku sebe koju je moj tata fotkao sredinom devedesetih u Bečićima na terasi hotela Beograd).
Slede mrtve prirode i mnogobrojni građanski portreti koji pokazuju njegovo majstorstvo hvatanja suštine posmatranog modela četkicom na platnu, a zatim dolazimo do onoga što je meni lično bilo najzanimljivije – vitraža Vase Pomorišca o kojima sam pre izložbe malo znala, a koji su mi se od svega najviše dopali. Važno je napomenuti da je Vasa Pomorišac bio naš prvi školovani vitražista i da je ovu vrstu dela stvarao kako za katoličke crkve, tako i za javne institucije, kao što su Prirodno-matematički fakultet u Beogradu, Aeroklub ili hotel Metropol. U ovoj prostoriji videćete i njegove ilustracije književnih dela, uglavnom srpskih narodnih pesama (srpski epski junaci bili su tema kojoj se često vraćao u svom radu), kao i nacrti novčanica od kojih je onaj za novčanicu od 1000 dinara zaista i bio iskorišćen.
Poslednja, velika sala izložbenog prostora prikazuje slike nastale pod uticajem sprskog srednjeg veka, njegove istorije i folklora. Ovde ćete videti već pomenutog Banovića Strahinju na konju, zatim kompleksne kompozicije Proglašenja Dušanovog zakonika i Dušanove ženidbe, kao i jednu neobičnu, ekspresionističku viziju Hristovog raspeća nazvanu Plač matere Božije na kojoj Pomorišac pravi otklon od svih poznatih tradicija prikazivanja ove scene i Hristovo telo predstavlja kako dramatično visi pod krajnje neprirodnim uglom. U drugom delu sale nalaze se njegove kopije fresaka. Značajno je pomenuti da je Pomorišac uradio kopije fresaka manastira Manasija koje je zatim otkupio Muzej Viktorije i Alberta u Londonu, gde se i danas nalaze. Na kraju, na sredini velike sale videćete vitraž stvaran za Aeroklub – simboličnu predstavu pilota koji poput svog mitskog prethodnika, Ikara, teži suncu, napretku i idealima. Ovaj vitraž izrađen je po umetnikovom nacrtu ove godine, u Ateljeu Stanišić iz Sombora, istom onom sa kojim je za života i Vasa Pomorišac sarađivao prilikom izrade vitraža.
Izložba Pomorišac – Vasa Pomorišac otvorena je do februara 2024. godine, a mi vam najtoplije preporučujemo da je posetite i upoznate se sa brojnim radovima ovog izuzetnog umetnika.
decembar, 2023.
