„Ostrvo mrtvih”, Arnold Beklin, foto: Wikimedia

Nad ostrvom punim čempresa i bora… početni su stihovi pesme Jovana Dučića kojom nam pesnik dočarava jedno podne na Mediteranu, uz ljubičaste gore, granitne, do svoda. Ostrvo, čempresi, stene i njihov odraz u vodi Mediterana – ovakav ambijent, večno nadahnuće umetnika, nazire se i na slici švajcarskog simboliste, Arnolda Beklina, pod nazivom Ostrvo mrtvih. No, i pored zajedničkih geografskih odrednica, da li ipak možemo reći da su ovako svetli podnevni stihovi primereni slici tako mračnog naziva?

Pet verzija slike

Jednim Beklinovim putovanjem Mediteranom počinje i priča o njegovoj najčuvenijoj slici, tačnije pet slika koliko je ukupno postojalo verzija Ostrva mrtvih. Inspirisan ostrvom koje je mogao da vidi na tom putu, naslikao ga je kasnije, ali ne doslovno, već onako kako ga je rekonstruisao uz pomoć sećanja i mašte. Sve verzije podrazumevaju jedno malo, mediteransko stenovito ostrvo koje zauzima čitavu površinu slike, dok je u gornjoj i donjoj zoni smešteno plavetnilo neba i vode. Ostrvu prilazi čamac sa veslačem i jednom figurom obmotanom u belu tkaninu, okrenutom leđima, uz predmet koji asocira na kovčeg. Iz središta ostrva izrastaju visoki tamni čempresi, a ono je sa strane ispunjeno ostacima klasične kamene arhitekture. Smatra se da je prva verzija slike nastala u Firenci maja 1880. godine i da ju je autor opisao kao sliku uz koju se sanjari, da bi je kasnije u pismu Aleksandru Ginteru, poručiocu slike, nazvao Ostrvo mrtvih. Dok slika još uvek nije bila završena, neki smatraju da je umetnikov atelje posetila Mari Berna u aprilu iste godine, koja je bila toliko oduševljena slikom da joj je Beklin naslikao drugu, manju verziju. Na njen zahtev, slikar je dodao vitku, belu žensku figuru i kovčeg, smeštene u čamac, kao aluziju na njenog preminulog muža. Ukoliko su navedena mišljenja tačna, ovo bi moglo da ukaže na to da je slika prvenstveno bila prikaz mediteranskog ostrva, koju bismo zaista mogli da opišemo stihovima sa početka, ali, dodavši joj ključne motive, slikaru se svidela novonastala kompozicija, te ih je dodao i na prvu verziju, a kasnije ih prikazao na svakoj, tako da je došlo do njenog novog značenja.

Imajući u vidu to kako ju je oslovio u pomenutom pismu, glavna tema slike postala je smrt, a to je zvanično potvrdio i galerista i diler Fric Gurlit, poručilac treće verzije, nazvavši je konačno: Ostrvo mrtvih. Prva verzija slike se danas čuva u Umetničkom muzeju u Bazelu, druga u Metropoliten muzeju u Njujorku (mada i danas postoji spor oko toga koja je nastala prva a koja druga tokom 1880. godine), treća, iz 1883. godine je u Staroj nacionalnoj galeriji u Berlinu, peta, iz 1886. godine u Muzeju lepih umetnosti u Lajpcigu, dok je četvrta verzija iz 1884. godine stradala u Drugom svetskom ratu i poznata je samo sa crno-bele izuzetno tražene reprodukcije koja je kasnije inspirisala mnoge umetnike.

Treća verzija – čist simbolizam!

Čak i da je slika prvobitno bila i ostala bez čamca i figura na njemu, malo je verovatno da i dalje ne bi bila ovako mistična, tamna i simbolična. Smrt je bila jedna od najzastupljenijih tema simbolizma. Ovaj pravac nastao krajem 19. veka, kao reakcija na impresionizam i naturalizam, težio je da istakne emocije i beg iz stvarnosti, nasleđene iz romantizma. Koristeći simbole, mitove i alegorije, simbolisti su, stilski znatno ekspresivnije, predstavljali dekadentne pojave na koje ih je inspirisao savremeni svet (pravac se u pojedinim područjima zadržao i po izbijanju Prvog svetskog rata). Mistična treća verzija, po koloritu vidno drugačija od ostalih, oslikana svetloplavo-ljubičastim tonovima, karakterističnim za simbolizam u Minhenu, u kome je i sam Beklin boravio, koji je i obavijaju u veo tajne, kontemplacije, melanholije, večnosti i mira, verovatno je najpoznatija. Kontrast između svetlih stena i tamnih čempresa, tipičnog mediteranskog drveća (poznatog i iz mita o Kiparisu koji je tugovao za svojim slučajno usmrćenim jelenom, pa otuda i ime drveta) koja se smatraju simbolima smrti i često bivaju posađena na grobljima, najdominantniji je na ovoj verziji. Ovde se i iznad jednog ulaza u stenu, odnosno grobnice, sa desne strane slike, uočavaju i umetnikovi inicijali A. B. Figure u čamcu kasnije su se tumačile kao duše pokojnika koje veslač Haron odvodi u podzemlje, rekama Stiks i Aheron.

Mediteran, ali koji, konkretno?

Da je tuga bila osnovna emocija od koje je pošao umetnik, govori i to što neki smatraju da je umetnikova inspiracija za sliku bilo firentinsko groblje na kome je sahranjeno jedno od osmoro preminule umetnikove dece (ukupno je imao četrnaestoro). Englesko groblje na kome je sahranio ćerku, nalazilo se nedaleko od njegovog ateljea u Firenci gde je nastala prva verzija slike. Ipak, razni izvori, koji se ne mogu uzeti kao potpuno pouzdani, upućuju i na to da je ostrvo koje je umetnik imao na umu stvarajući sliku moglo da bude neko od mediteranskih koje je video na putu za Firencu. Jedno od njih je Iskija, ostrvo u Napuljskom zalivu, tačnije Aragonski zamak na jednom malenom susednom ostrvu, za koje se smatra da ga je Beklin posetio 1879. godine, godinu dana pre nastanka prve verzije. Drugi izvori kao inspiraciju nude ostrva Strombolikio i Ponca takođe u Tirenskom moru, kao i – po obliku i čempresima, možda najsličnija ostrva – Pontikonisi pored glavnog grada Krfa i Sveti Đorđe u Boki kotorskoj koje je zbog svoje istorije i velikog broja sahranjenih na maloj površini i samo ponelo nadimak Ostrvo mrtvih. Veliki je broj pejzaža koji je mogao da inspiriše Arnolda Beklina za njegovu čuvenu sliku, ali veliki je i broj umetnika koje je njegova slika inspirisala na nova dela: grafike, knjige, filmovi, kompozicije nastajale su po uzoru na Beklinov simbolistički opus, ali i kao omaži ovom umetniku koji je krajem 19. veka uživao ogromnu popularnost među nemačkim intelektualcima, upravo zahvaljujući Ostrvu mrtvih. Jedno od njih je Rahmanjinova istoimena kompozicija koja poput tumačenja ove slike vodi od laganih do teških tonova u stilu zatišja pred buru.

piše: Ana Samardžić

Leave a Reply

Your email address will not be published.