pišu: Đorđe Petrović i Aleksandra Vujić
izvor slika: Arhiv Programa arheologije
U skladu sa tematikom ovog broja, i u ovoj rubrici ugostili smo mladu (i kreativnu) nadu arheologije – Ognjena Gavranića. Ognjen je (još kratko) student osnovnih studija Arheologije, budući student master studija na istom programu, a paralelno sa time je rukovodilac Programa arheologije u Petnici.
Ognjen je za arheologiju zainteresovan odmalena, pa mu najranija sećanja čine trenuci kada je sa bratom blizancem kopao rupe po dvorištu u potrazi za drevnim artefaktima. Iako su iz enciklopedije precrtali ilustraciju stratigrafskih slojeva jednog tipičnog nalazišta u Engleskoj, njihovi nalazi su bili skromni – pokoji esker i ulomak crepa. No, to ih nije obeshrabrilo. Uskoro su od roditelja dobili zabranu iskopavanja u dvorištu, pa su svoj poduhvat preselili kod komšije, u dvorište drugara, ali i ta iskopavanja su stopirana, te je njihova arheološka avantura tu završena.
S vremenom su interesovanja Ognjenovog brata i drugara otišla u drugu stranu, a Ognjen je, nakon dolaska u Petnicu na Letnju naučnu školu, u jesen 2017. godine, shvatio da je arheologija mnogo više od kopanja rupa, te se tada i zapravo zaljubio u nju. S vremenom su se njegova interesovanja u okviru arheologije menjala vrlo intenzivno. Ognjen je jedan od onih ljudi koje sve zanima, ali, pošto se kreće ka okončanju osnovnih i upisu master studija, u međuvremenu se malo jasnije profilisao i usmerio. Sada se najviše zanima za arheologiju srednjeg veka i medievistiku uopšte, a naročito za poznosrednjovekovnu Srbiju i period osmanskih osvajanja. U budućnosti bi voleo da kroz materijalnu kulturu razmatra pitanja iz domena kulturne istorije srednjeg veka i onoga što je Le Gof nazvao srednjovekovnim imaginarnim, pogotovo u kontekstu osmanskih osvajanja, dekonstrukcije srpske srednjovekovne koncepcije čoveka i sveta i izgradnje jedne nove osmanske (orijentalne) slike.
Od Ognjena saznajemo kako je nastao Seminar u Petnici, odnosno da je Seminar (ili Program) arheologije u Petnici na neki način nastao i pre osnivanja same Istraživačke stanice, jer su počeci organizovanog arheološkog rada u Petnici (odnosno višegodišnje iskopavanje praistorijskog naselja ispred Petničke pećine) prethodili zvaničnom osnivanju Stanice 1982. godine. Naravno, osnivanjem Stanice, Program dobija prepoznatljivu seminarsku formu, ali se uvek čini važnim istaći da je arheološki rad u Petnici imao veliku ulogu u osnivanju same Istraživačke stanice i da je on jedan od razloga zašto je ona podignuta baš na tom mestu. Dakle, Program je tu od početka (pune 44 godine) i tokom svih tih decenija rada Program arheologije se razvijao i menjao, koncept rada se prilagođavao aktuelnim stremljenjima u arheološkoj nauci, a sam Program je prešao dug put od sistematskih rekognosciranja i iskopavanja lokaliteta u neposrednoj blizini Stanice i širem valjevskom kraju, preko utemeljenja prepoznatljivog naučno-obrazovnog modela rada na seminarima, pa sve do otvaranja arheološke laboratorije u sklopu novoizgrađenog kompleksa i intenzivnog rada na arheološkoj zbirci.
Seminar funkcioniše tako što srednjoškolci, kada prvi put dođu, postaju deo prvog godišnjeg ciklusa seminara, koji se naziva Arheologija 1 ili prosto kec. Tu je cilj da im se omogući, s jedne strane, naučno obrazovanje i razvijanje naučne pismenosti i kritičkog pristupa kroz mentorski rad na pisanju naučnih eseja i seminarskih radova, a s druge strane, upoznavanje sa arheološkom disciplinom i procesom arheološkog istraživanja kroz predavanja stručnih saradnika-predavača, diskusije i okrugle stolove, ali i kabinetske, laboratorijske, terenske i muzejske radionice koje drže mlađi saradnici-studenti.
Dakle, cilj je da za tih godinu dana polaznici steknu što sveobuhvatniju sliku o arheologiji kako bi dogodine postali deo narednog ciklusa – Arheologija 2 ili dvojka. Ideja je da, nakon što su ovladali naučnom pismenošću i osnovnim arheološkim znanjima i veštinama, sada pristupe samostalnom arheološkom istraživanju koje je podržano i kontrolisano mentorskim radom. Tokom godinu dana i četiri seminara u toku jedne godine, polaznici rade na razvijanju i realizaciji istraživanja koja karakteriše jasno definisan (sitan) istraživački problem koji mogu da reše za godinu dana i budno oko studenta-mentora koji je tokom istraživačkog procesa sve vreme u kontaktu sa stručnim saradnikom kompetentnim za tu temu/oblast. Naravno, uspešno realizovana istraživanja prolaze na godišnju petničku Konferenciju.
Ognjen je podelio sa nama šta je cilj programa, pored stvaranja novih nada arheologije: „Danas, naš seminar vidim kao mesto susreta svih zainteresovanih srednjoškolaca, studenata i stručnjaka iz oblasti arheologije i srodnih joj disciplina koje nastoji da pruži prostor za istraživački rad u cilju obrazovanja i napredovanja svih aktera koji učestvuju u njemu. Dakle, cilj nije stvoriti nove arheologe, već svim zainteresovanim srednjoškolcima omogućiti, s jedne strane, naučno obrazovanje, odnosno savladavanje naučne pismenosti, a s druge strane, aktivnu participaciju u arheološkom istraživanju, tj. participaciju u naučnom bavljenju arheologijom. Smatram da smo po ovakvoj vrsti participativne arheologije, koja svakako doprinosi demokratizaciji diskursa u arheološkom nasleđu, jedinstveni u Srbiji. Takođe, pored ovog primarnog cilja, Program kroz svoje aktivnosti ostvaruje značajne rezultate i ima veliku ulogu u vršnjačkoj edukaciji i promociji arheologije u Srbiji.”
Na koji način se program bavi promovisanjem kulture i kulturnog nasleđa u Srbiji i regionu?
„Promovisanje arheologije (a pogotovo kulture i kulturnog nasleđa) nije naš primarni cilj, ali kao što sam rekao, ostvarujemo značajne rezultate i na tim poljima. Naime, već nakon dva seminara, naši polaznici imaju izgrađenu svest o značaju arheološkog (i uopšte, kulturnog) nasleđa za zajednicu, kao i usvojena znanja o tome kako da prepoznaju ugroženo nasleđe i koji su to mehanizmi borbe za njegovo očuvanje.
Zatim, koristimo činjenicu da nam polaznici dolaze iz različitih krajeva Srbije, ali i regiona i dajemo im zadatak da u periodu između seminara u svojim školama održe predavanja i radionice putem kojih bi edukovali svoje vršnjake o arheologiji (a samim tim i o kulturnom nasleđu). Dakle, pored toga što negujemo taj duh na samom seminaru i promovišemo nasleđe među našim polaznicima, trudimo se da ta promocija izađe i van okvira seminara. Naravno, tu su i saradničke posete školama, gde smo tokom ove i prošle godine obišli nekoliko srednjih škola u Beogradu i našim rodnim gradovima u provinciji.”
Kako je Ognjen već pomenuo, uspešno realizovana polaznička istraživanja prolaze na godišnju Konferenciju polaznika Istraživačke stanice Petnica pod nazivom Korak u nauku. Ona je zamišljena (i realizuje se) kao prava naučna konferencija, sa sesijama, izlaganjima i posterima, i na njoj ne učestvuju samo arheolozi, nego i polaznici svih ostalih seminara u Petnici i po toj multidisciplinarnosti ona je jedinstvena. Ideja je da za tu priliku polaznici naprave presek svog jednogodišnjeg istraživanja, predstave ga drugim polaznicima, saradnicim i rukovodiocima i kroz diskusiju unaprede svoje zaključke.
Drugim rečima, Konferencija je priprema za publikovanje istraživanja u formi naučnog rada u godišnjem zborniku pod nazivom Petničke sveske. Ognjen je imao tu nesrećnu okolnost da je njegove srednjoškolske dane obeležila pandemija korona virusa, te su obe petničke Konferencije na kojima je učestvovao kao polaznik bile organizovane onlajn, a to iskustvo ne može da se poredi sa onim koje danas imaju polaznici na Konferenciji uživo. „Mislim da je za jednog srednjoškolca velika stvar da stane pred stotinak ljudi i u par minuta ispriča svoju istraživačku ideju na kojoj je radio celih godinu dana. A za to vreme, ja sedim u publici i osmehujem se kao ponosni rukovodilac.”, kaže Ognjen.
Ognjen još kaže i da su radionice na seminarima (kabinetske, laboratorijske, terenske, muzejske) definitivno glavno oružje u obrazovanju srednjoškolaca, a među polaznicima su omiljene. Suština je u tome da one predstavljaju prostor za vršnjačku edukaciju, gde se ona odigrava na relaciji: mlađi saradnik (koji je student) – polaznik (koji je srednjoškolac). Dakle, interakcija u kojoj mlađi saradnik pruža podršku polaznicima u savladavanju znanja i veština kao kompetentniji drugi, ali ne toliko da bi to narušilo vršnjačku edukaciju, jer on zna više od polaznika ali nije stručnjak za svoju oblast (recimo, takva interakcija ne može da se ostvari u okviru tradicionalnih ex cathedra predavanja koja drže profesori i stručnjaci). Zato su radionice pozitivno ocenjene od strane polaznika. Ognjen inspiraciju za radionice pronalazi u višegodišnjim iskustvima prethodnika na seminaru, u stvarima koje čita i sluša na raznim predavanjima i konferencijama, u različitim razgovorima… Ističe i da najbolje radionice nastanu u brainstorming-u sa mlađim saradnicima!
Čak i sada kada je rukovodilac, Ognjen ističe da mu je bilo najlepše dok je bio srednjoškolac, odnosno polaznik na dvojci, gde se bavio samostalnim arheološkim istraživanjima (koja su bila podržana i kontrolisana od strane mentora). Ističe da ga sama pomisao na mogućnost da kao srednjoškolac nekoliko puta godišnje dolazi u istraživačku stanicu da bi radio na svojoj istraživačkoj ideji i danas uzbuđuje. „Naravno, svi smo jedva čekali da upišemo fakultete i postanemo mlađi saradnici i jasno mi je zašto, ali se bojim da je to ona stara priča o deci koja žele što pre da odrastu, a onda shvate da to i nije baš toliko zabavno. U tom smislu, o trenutnoj ulozi rukovodioca neću ni da pričam”, kaže Ognjen.
Ipak, osvrnuli smo se malo i na ulogu rukovodioca, i otkrili da je uskladiti redovno studiranje i vođenje Programa u Petnici pravi izazov. Studije definitivno trpe (što naš sagovornik najbolje vidi sada kada se nalazi pred letom u kojem treba da diplomira), ali smatra da je ključ napraviti dobru rukovodilačko-saradničku ekipu. Uprkos tome, izazovi su brojni, što na seminaru, što van njega, ali najveću motivaciju da nastavi Ognjen pronalazi na samom seminaru i u samim polaznicima. Rečima: „Na završnom sastanku jednog od poslednjih seminara, na kojem smo poslednje večeri zajedno sa polaznicima evaluirali protekli seminar, utisci su bili toliko pozitivni i to veče je bilo toliko lepo da sam ja narednih nedelju dana bio neopisivo radostan. I sad me obuzme radost kad se prisetim povratnih informacija koje smo te večeri dobili od polaznika. To je moja motivacija!”, završava ovaj razgovor Ognjen, a mi mu želimo da nikada ne izgubi ovaj polet i duh!
jul, 2026.
