piše: Đorđe Petrović
Izvor: Wikimedia Commons
Logično je započeti novu rubriku objašnjenjem imena koje smo odlučili da joj nadenemo. Uzevši u obzir da ćemo se u daljem periodu osvrtati na neke zabavne, intrigantne i nesvakidašnje – dakle, ljudske – priče koje nam pružaju saznanja iz naučne discipline kakva je arheologija, morali smo krenuti od davnih romantičnih početaka. Sa ciljem da napravimo zbirku svakojakih zanimljivosti iz ljudske prošlosti koje nam dolaze diljem sveta, pokušaćemo da otvorimo prozor u svetove različitih kultura ljudske prošlosti.
Takav sličan cilj imale su i zbirke čudesa raznih, pre svega evropskih, kolekcionara i antikvara 15. i 16. veka. Uzrok tome, naravno, može se pripisati fascinaciji koju su velika kolonijalna otkrića izazvala među žiteljima evropskog kontinenta. Evropski inkvizitorski umovi stvarali su kolekcije relikvijara, umetničkih predmeta, prirodnih tvorevina i artefakata, u želji da obelodane svoje znanje, moć i prestiž. Kabineti kurioziteta, kojih je navodno krajem 16. veka u Italiji bilo preko dvesta, čuvali su egzotične rukotvorine, fosile ili deformisane kosture. Ove privatne kolekcije, sastavljene kao spektakli namenjeni odabranima, trasiraju put onome što danas nazivamo muzejima.
Popularnost kabineta kurioziteta raste sa štampanim gravurama koje ih ilustruju, kao i sa katalozima u kojima su izlistana čudesa koja se u njima nalaze. Katalog Najvećih retkosti u Javnom pozorištu i Anatomskoj sali Univerziteta u Lajdenu iz 1593. godine sadržavao je čekinjastu kožu brazilske zveri, njušku nepoznate ribe, trubu od breze iz Moskovije. Iz ovog pozorišta nastaje muzej Boerhave (Boerhaave), Nacionalni muzej nauke i medicine u Lajdenu, koji sadrži i rekonstrukciju univerzitetskog anatomsko-amfiteatarskog prostora iz 17. veka, kružnog oblika sa stepenastim galerijama. Ferante Imperato, napolitanski apotekar, 1599. godine na jednoj gravuri oslikava kabinet kurioziteta sa knjigama nasuprot zidu sa plišanim pticama, pregrade sa mermerom i mineralima, kao i svod pun školjki, konzerviranih morskih stvorenja.
U Engleskoj, u Lambetu, baštovani i botaničari, otac i sin Tradeskant posedovali su možda i najčuveniju zbirku retkosti – Arku. Pismo koje je otac Tradeskant uputio moreplovcima navodi ih da mu sa svojih putovanja donesu „bilo šta što je čudno”, a prema rečima jednog od posetilaca s početka 17. veka, u toj su se zbirci mogla videti džinovska rebra kita, sirenina ruka, iverak s Hristovog krsta, plašt kralja Devičanskih ostrva i štošta još. Otac i sin napravili su red, pa su prirodne i ljudske tvorevine odvojili i prikazali u potkategorijama, kao što su životinje, biljke, minerali, verske relikvije i portreti kraljevske porodice. Ako ste ikada bili, ili čuli za Ašmolean muzej u Oksfordu, sada znate i kako je nastao (mada su se Tradeskantovi naslednici bezuspešno sudili sa Eliasom Ašmolom, osnivačem muzeja).
U Danskoj, polovinom 17. veka, kolekcionar i antikvar Ole Vorm, slično Tradeskantu, moreplovačkim putevima u svoju zbirku dovlači raznorazne kuriozitete. Bez ikakve klasifikacije smešta izobličene kosture, fosile i punjene životinje zajedno sa praistorijskim alatkama, runskim natpisima i klasičnim skulpturama. Krajem 17. veka, na temeljima njegove zbirke, otvara se Kraljevska umetnička kolekcija u Kopenhagenu. Ser Hans Sloun, lični lekar Džordža II, kralja Velike Britanije i Irske, krajem 17. veka svoju zbirku novčića, kamenja, etnoloških artefakata i ostalih čudesa pažljivo klasifikuje, a čitava kolekcija postaje osnova za stvaranje Britanskog muzeja. Muzej Kunstkamera u Sankt Peterburgu u Rusiji razvio se iz kabineta kurioziteta Petra Velikog. Osim knjiga, riba, reptila, insekata, obimne zbirke minerala i naučnih instrumenata, ovaj monarh je skupljao deformisane ljudske i životinjske fetuse, navodno kako bi umanjio sujeverni strah svojih sunarodnika od čudovišta.
Arheologija, kao i ostale humanističke discipline, počiva na proučavanju ljudi, sa ciljem da saznanja i otkrića budu dostupna radi dalje dobrobiti ljudske vrste. S tim u vezi, prikazi arheoloških otkrića ne smeju biti ekskluzivni za naučnike koji ih proučavaju, već raspoloživi svakom radoznalom pojedincu. Da bi to bilo omogućeno, neophodna su bila mesta na kojima su nalazi sa arheoloških iskopavanja mogli biti izloženi. Iako su počeci discipline obojeni senzacionalnošću, deskriptivnošću, lošom kategorizacijom i kontekstualizacijom nalaza, prvi antikvari su kabinetima kurioziteta dali javni prostor zanimanju za ljudsku prošlost.
oktobar, 2025.
BIBLIOGRAFIJA:
Amsel-Marieli, Melody. 2012. Cabinets of Curiosity. U History Magazine, ur. Jeff Chapman.
Moorshead Magazines Ltd.
Booth, Elizabeth, Raymond Powell. 2016. Museums: From Cabinets of Curiosity to Cultural
Shopping Experiences. U Tourism and Culture in the Age of Innovation, ur. Vicky Katsoni i
Anastasia Stratigea. Springer Proceedings in Business and Economics. Springer International
Publishing.
Palavestra, Aleksandar. 2011. Kulturni konteksti arheologije. Filozofski fakultet.
