piše: Nevena Stajković
ilustruje: Kristina Krunić
Ako vam kažemo da su glavni junaci ove priče lovac, devojčica, pećina i bizon star više 20 000 godina, pomislili biste da ćemo vam ispričati bajku i da od prave priče iz 19. veka ovoga puta nema ništa. Međutim, nije tako. Pomenuti lovac je Modesto Kubiljas Perez, koji je živeo u okolini lučkog grada Santandera u španskoj provinciji Kantabriji. On je 1868. godine naišao na Altamiru, pećinu koja će u godinama i decenijama koje će uslediti postati ključno otkriće za proučavanje praistorije, odnosno starijeg kamenog doba, paleolita.
Zemlja na kojoj se pećina nalazi pripadala je Marselinu Sanz de Sautoli, pravniku čija je pasija bila arheologija. Sautola će u pećinu kročiti tek 1875. godine, međutim, do 1879. neće biti svestan praistorijskog blaga koje pećina krije. Pomenute godine pravnik je iskopao pod ulazne odaje pećine, otkrivajući životinjske kosti i kameno oruđe. Ipak, sudbonosna je jedna kasnija poseta pećini, utoliko što mu je tom prilikom društvo pravila osmogodišnja kćerka Marija. Devojčica je primetila da je tavanica bočne komore prekrivena slikama bizona. Sautola se prisetio linija ugraviranih na praistorijskim predmetima pronađenim u pećinama na jugu Francuske koje je video na Svetskoj izložbi u Parizu godinu dana ranije, te je shvatio da linije i crteži koje je zatekao u pećini datiraju u isti period – paleolit.
Umetnička dela Altamire sežu u period između 35 000 i 11 000 godina pre nove ere, potvrđujući da nisu nastala odjednom, već tokom hiljada godina. Najviše crteža krije bočna komora, visoka 1,2 do 2,7 metara, što znači da su umetnici koji su oslikavali njene zidove i strop radili čučeći, nikada ne videći ceo plafon odjednom. Strop je prekriven slikama i gravurama, odnosno njihovom kombinacijom, utoliko što su figure životinja najpre gravirane, a zatim oslikane.
Crteži prikazuju stado izumrlih stepskih bizona u različitim pozama, veliku srnu, dva konja i divlju svinju, veličine između 125 i 170 cm. U ostatku pećine mogu se, pored crteža životinja, naći i antropomorfne figure i nekoliko otisaka i šablona dlanova. Ptice i ribe su retko prikazivane. Zanimljivo je naglasiti da su tvorci crteža vešto koristili prirodne konture površine stene ne bi li postigli trodimenzionalnost figura. Najčešće su korišćeni crveni i crni pigmenti, a neki crteži imaju i ljubičaste tonove. Crna boja sadrži ugalj i mangan-dioksid, dok je crveni pigment dobijen iz gvozdenih oksida.
A šta se dalje dešavalo sa Sautolom? Shvativši da je Altamira prava umetnička riznica, arheolog amater u pomoć poziva Huana Vilanovu i Pjera, arheologa stručnjaka sa Univerziteta u Madridu. Njih dvojica 1880. godine objavljuju opise Sautolinih nalaza, ali istoričari tog vremena, predvođeni Gabrijelom di Mortiljeom i Emilom Kartajakom, na Praistorijskom kongresu u Lisabonu ismejali su slike kao moderne falsifikate, ne verujući u starinu pronađenih crteža. Smatrali su da praistorijski čovek nije imao dovoljno sposobnosti za apstraktno mišljenje. Zli jezici su čak prenosili glasine da je Sautola tražio da pećinu oslika jedan od umetnika toga vremena.
Marselin Sanz de Sautola umire 1888. godine, ne dočekavši javno izvinjenje vodećih naučnika koji su u godinama nakon njegovih otkrića sagledali i druge nalaze praistorijskih slika, te utvrdili autentičnost slika iz Altamire. Emil Kartajak je 1902. priznao svoju grešku u članku Mea culpa d’un sceptique (Greška jednog skeptika), objavljenom u časopisu L’Anthropologie.
Smatra se da poreklo ovih crteža ima veze sa lovačkom magijom. Ubijanjem slika životinje prizivalo je lakše savladavanje date životinje, odnosno ubijanje njenog životnog duha. Pripisuje im se i simbolička, odnosno religiozna funkcija – neki stručnjaci tvrde da je pećinska umetnost nastala u okviru šamanskih verovanja i praksi. Pretpostavlja se da je šaman, zašavši duboko u pećinu, upadao u stanje transa i slao svoju dušu na drugi svet kako bi stupio u kontakt sa duhovima, u nadi da će ih odobrovoljiti.
Bilo kako bilo, crteži u Altamiri, pećinama u Francuskoj, kao i brojnim nalazištima širom Evrope i sveta, od Italije i Rumunije do Indonezije, predstavljaju dokaz čovekovog vrhunskog umetničkog, simboličkog i duhovnog izraza tokom različitih perioda kamenog doba. Upravo Sautolina otkrića smatraju se ključnim za proučavanje umetnosti kao jednog od najstarijih vidova ljudskog samoizražavanja. UNESCO je 1985. godine Pećinu Altamiru i paleolitsku pećinsku umetnost severne Španije, kako glasi pun naziv ovog kompleksa, proglasio svetskom kulturnom baštinom.
jul, 2026.
