piše: Mina Marković
Muzej naivne i marginalne umetnosti u Jagodini predstavio je prvu institucionalnu retrospektivnu izložbu dela Lazara Vujaklije, srpskog i jugoslovenskog umetnika druge polovine 20. veka, time podsetivši publiku na ovog jedinstvenog autora čiji se opus u velikoj meri izdvaja kao vanvremenski. Njegova dela ostala su, možda čak i nesvesno, duboko zabeležena u sećanjima starijih generacija koje su još u detinjstvu, kroz brojne knjige, diplome i korice školskih lektira, imale priliku da se susretnu sa ilustracijama i motivima Lazara Vujaklije.
Izložba je podeljena na tri nivoa, u šest tematskih celina i predstavlja 170 radova Vujaklije, kroz čiji se opus prožimaju različiti mediji u kojima je stvarao od pedesetih sve do sedamdesetih godina 20. veka. Lazar Vujaklija bavio se grafikom, zidnim slikarstvom i muralima, slikao je u tehnici ulja na platnu, a izrađivao je i skulpture i tapiserije. Odmah na samom ulazu u muzejski prostor nalazi se replika prvog srpskog i jugoslovenskog murala, koji je za ovu priliku realizovala Darinka Pop Mitić. Originalni mural nije sačuvan, ali je poznato da ga je Lazar Vujaklija oslikao 1970. godine u Beogradu, na zidu duž Bulevara revolucije za svog prijatelja knjigovesca. Nakon toga su usledili brojni projekti, među kojima se izdvajaju murali na zgradi Geneksa (1979), monumentalno umetničko delo Pesma životu izvedeno u holu bioskopa Kruševac (1967), kao i veoma impresivna zidna kompozicija u Palati Srbija na Novom Beogradu (tadašnja zgrada SIV-a), čija je realizacija trajala od 1969. do 1977. godine.
Kao vrlo svestran umetnik, s vremenom je razvio prepoznatljiv umetnički izraz kojim se izdvajao od dominantnih pravaca jugoslovenske modernističke scene toga vremena. Lazar Vujaklija nije bio tipičan akademski modernista, inspiraciju je pronalazio u narodnoj tradiciji, folkloru i srednjovekovnoj religijskoj ikonografiji. Na likovni izraz Lazara Vujaklije presudan uticaj imali su stećci, srednjovekovni nadgrobni spomenici koji su bili vrlo zastupljeni u zapadnoj Srbiji i Bosni. Za njega su ovi spomenici nosili simboliku večnog i neprolaznog, a promišljanje o prolaznosti, životu i smrti predstavljalo je jednu od ključnih ideja njegovog umetničkog stvaralaštva, ispraćenu paletom vedrih i jarkih boja, crnom konturom i snažnim kontrastima.
Na njegovim delima figure i scene su prepoznatljive, ne teže potpunoj apstrakciji, već prikazuju pojednostavljene, pomalo statične figure koje su frontalno naglašene. Ovakav pristup daje njegovim slikama arhaičan i ikonografski karakter. Motivi koje koristi nisu samo dekorativni, već imaju simboličko značenje. Među njima se tako mogu prepoznati istorijski likovi, alegorijske scene i religijski simboli, poput Sunca, oreola, cveća i ptica. Likovni jezik i manir Lazara Vujaklije postaje jasniji kako prolazimo kroz izložbu. Primećuje se da kombinuje staro i novo, aktuelno i univerzalno, tradicionalno i moderno. Istovremeno uspeva da svako delo oblikuje kao potpuno novi vizuelni sklop sa prepoznatljivim motivima, koje stalno kombinuje i ponavlja. Na taj način razvija svoj jedinstveni likovni jezik kojim nastoji da dočara svoj pogled na svet, na ljude i život. Vujaklija svesno bira naivan izraz i stil koji je namerno pojednostavljen i oslobođen od akademske perspektive.
„Ove bezimene slike primite kako vam drago, kao moj protest prema sebi, ali i kao moju čežnju za lepotom smisla života”, citat je iz njegove monografije koji je inspirisao sam naziv izložbe, koji nam već na samom početku otkriva ideje koje je Vujaklija želeo da prenese na svoja dela. Tokom sedamdesetih godina počinje da uklanja nazive sa svojih slika, grafika i crteža, želeći da ih oslobodi vremenskog i narativnog okvira. Smatrao je da svako delo treba da ima sopstveni vizuelni govor, bez konteksta ili reči koje bi sugerisale na to kako ga treba doživeti. Za njega slika treba da bude sama sebi dovoljna, autonomna i da ima svoj sopstveni likovni jezik.
Postavka sadrži i mapu kao što je Dvadeset litografija i obuhvata dvadeset grafika koje reprodukuju njegova najznačajnija dela, prvobitno izvedena tehnikom ulja na platnu. Na izložbi, kao i u celokupnom opusu, jasno se uočava težnja da sva njegova dela mogu da budu adaptirana kroz različite medije – tapiseriju, grafiku, na stranice knjiga i javne prostore, sa ciljem da demokratizuje umetnost i učini je dostupnom svima. Tako se na postavci može videti i grafička mapa poput Crvene poeme, a poseban i vrlo emotivan deo izložbe predstavlja mapa sa grafikama Zapis o Darinki, koja se ističe zbog snažnog narativa. Lazar Vujaklija kroz grafike vizualizuje istoimenu poemu Dušana Petrovića Šaneta, zasnovanu na herojskom činu Darinke Radović i njenih dveju ćerki iz Rajkovca kod Topole. Stihovi opisuju žrtvu majke koja nije želela da oda ranjenog partizana, zbog čega su njene ćerke Radmila i Stanka stradale, a potom i sama Darinka.
Na jednoj od grafika se posebno ističe rečenica „Žena rođena u narodu gde se hrabrost poštuje”. Ovakav format je u jugoslovenskoj umetnosti druge polovine 20. veka bio izuzetno značajan, jer objedinjuje vizuelnu umetnost sa literarnim tekstovima i poetskim elementima. Kroz pomenute tematske cikluse radova najbolje se mogu uočiti ključni elementi Vujaklijinog umetničkog stila.
Umetnost Lazara Vujaklije nam pokazuje da dela mogu biti društveno angažovana, a da pritom zadrže autonomni vizuelni izraz. Kroz spoj tradicije, narodnih i istorijskih motiva sa savremenim medijima, Vujaklija se istakao kao jedinstven umetnik sa vizuelnim jezikom koji je oslobođen od narativa i konteksta, ali je istovremeno duboko povezan sa životom, smislom i univerzalnim svakodnevnim temama. Njegova dela nas podsećaju da tradicija i savremeni izraz mogu postojati u harmoničnoj celini. Vujaklija je verovao da umetnost mora da bude bliska ljudima, da ohrabruje, pruža radost i budi snažne emocije. Upravo zbog toga, njegova kreativnost, jedinstvenost, i posvećenost očuvanju tradicije i narodnih motiva kroz moderni umetnički izraz ostaju od trajnog značaja.
Bilo da se prvi put susrećete sa delima Lazara Vujaklije, ili ste već upoznati sa njegovom umetnošću, toplo preporučjem da posetite Muzej naivne i marginalne umetnosti u Jagodini koji definitivno predstavlja pravo bogatstvo ovog grada. Ako niste iz Jagodine, ovo je sjajna prilika da neki lep i sunčan dan provedete upravo tamo i posetite ovu divnu, vrlo informativnu i sadržajnu izložbu koja će biti otvorena do 24. maja 2026. godine.
april, 2026.
