foto: Aleksandra Radibratović

Izložba Kulturni i zabavni život Zemuna između dva svetska rata otvorena je u Spirtinoj kući u Zemunu 5. novembra 2018. godine, na stogodišnjicu oslobođenja Zemuna u Prvom svetskom ratu. Izložba je bila retka prilika da se u ovu vilu uđe, što nas je nagnalo da istražimo njenu priču i prenesemo vam naše oduševljenje istorijom vile i njenim enterijerom. Nažalost, pre nekoliko dana vila je ipak zatvorena, a izložba premeštena u Galeriju kancelarije za mlade u Zemunu (ulica Kosovska broj 9), ali ćemo vam mi ipak predstaviti obe, u nadi da ćete izložbu posetiti sada, a Spirtinu kuću jednog dana kada je konačno ponovo otvore za posetioce.

Kulturni i zabavni život Zemuna između dva svetska rata

Iako nevelikog broja, izložbeni materijal, koji uključuje pozivnice za različite događaje, fotografije, plakate, zajedno sa sadržajnim pratećim legendama stvaraju kod posetioca potpunu sliku društvenih aktivnosti Zemunaca. Vidovi zabave i kulturnog uzdizanja bili su mnogobrojni, u širokom rasponu od privatnih druženja i proslava, do javnih obeležavanja velikih verskih praznika, održavanja predavanja iz psihologije, književnosti, medicine; pozorišnih predstava i filmskih projekcija, kao i organizovanja sporskih manifestacija. Izbor je bio veliki, a od pojedinca, odnosno najčešće od njegovih materijalnih prilika, zavisilo je kako će dragoceno slobodno vreme biti provedeno.

Izložba pruža uvid u raznovrsne kulturne i zabavne aktivnosti kojima su Zemunci oplemenjivali svoje dane, u želji da iza sebe ostave užase pretrpljene u tek završenom ratu.

Period nakon završetka rata obeležen je željom i potrebom za sveopštom obnovom, koja je podrazumevala razvoj industrije, smanjivanje nezaposlenosti i ponovno uspostavljanje rada trgovina i zanatskih radionica. Primetan je porast broja stanovnika, posebno u periodu od 1921. do 1931, kada se stanovništvo u Zemunu uvećalo za oko deset hiljada, kao rezultat doseljavanja najpre u potrazi za boljim poslovima. Kako su se opšte društvene prilike poboljšavale, javljala se sve veća potreba za zabavnim i kulturnim sadržajima, kojih je u međuratnom periodu u Zemunu bilo pregršt.

foto: Aleksandra Radibratović

Spirtina kuća

Nakon doseljavanja iz Klisure (današnja Grčka) u Zemun krajem 18. veka, cincarska porodica Spirta ubrzo je postala jedna od najistaknutijih, zahvaljujući donetom bogatstvu i daljem umešnom poslovanju. Trgovina, bankarski poslovi, prevoz robe, svilarstvo i izdavanje nekretnina samo su deo preduzetničkih aktivnosti kojima su se bavili. Osim toga, vodili su i bogat društveni život, dolazeći često u dodir sa najznačajnijim ličnostima svoga doba (knez Aleksandar Karađorđević je 1846. godine odseo u jednom od objekata u posedu porodice, a tokom kratkog boravka kraljice Natalije Obrenović u Zemunu došlo je do njenog susreta sa Sofijom Spirta, o čemu je izvestilo i zemunsko glasilo Novo vreme; takođe, blizak prijatelj porodice bio je Vuk Karadžić).

Visok društveni položaj porodice simbolično je potvrđen ukazom cara Franca Jozefa od 15. marta 1853. godine koji im je garantovao dobijanje plemićke titule i grba.

Bogatstvo porodice najbolje se ogledalo u brojnim zdanjima čiji su bili vlasnici. Sredinom 19. veka na ime Pavla Spirte bilo je uknjiženo čak jedanaest kuća na različitim lokacijama u Zemunu. Danas o nekadašnjem sjaju Spirtinih svedoče jedino kuća u Glavnoj ulici broj 9 (zgrada Zavičajnog muzeja Zemuna) i mauzolej podignut 1909. godine na srpskom pravoslavnom groblju u Zemunu ubrzo nakon smrti Đorđa, poslednjeg muškog člana porodice.

„Palata” Spirtinih, kako su je savremenici nazivali zbog svog raskošnog izgleda, građena je tokom 1855. godine prema projektu slavnog bečkog arhitekte Ferstla. Tokom veka i po postojanja, zdanje je pretrpelo brojne izmene, stoga nam je dragoceno svedočenje savremenika dr Pere Markovića o nekadašnjem izgledu:„ […] Zidana je iz vrlo dobrog i skupocenog materijala. Fasada je izrađena u kamenu, a u širokom ulazu u kuću naslikane su u naravnoj veličini s desne i s leve strane likovi iz grčke mitologije u tempera bojama. […] Sobe su vrlo neobično visoke i imale su vrlo lepe parkete belgijskog porekla. […] O zidovima su visili portreti članova familije iz ruke poznatog bečkog portretiste Kupelvizera. Nameštaj je bio bidermajerski pomešan sa modernim.”

foto: Aleksandra Radibratović

Prepoznavši nemerljiv istorijski i arhitektonski značaj, Zavod za zaštitu spomenika je 1965. godine Spirtinu kuću proglasio spomenikom kulture. Ubrzo nakon toga objekat je dobio svoju konačnu namenu, postavši dom Zavičajnog muzeja Zemuna. Marta 1971, nakon konzervatorsko-restauratorskih radova i adaptacije za potrebe muzejske ustanove, u prostorijama zdanja otvorena je stalna postavka Muzeja pod nazivom Sedam hiljada godina Zemuna.

U međuvemenu se javila potreba za opsežnim radovima na zgradi, učinivši Muzej ,,lebdećim” između otvorenosti i zatvorenosti (od 2002. godine). Stalna postavka je nedostupna posetiocima, ali organizovanje povremenih tematskih izložbi prilika je za bar delimično upoznavanje Muzeja.

Nadamo se da ćete u skorije vreme ponovo dobiti priliku da zavirite u ovu vilu, jednu od  najlepših zemunskih građevina. Do tada, uživajte u njenoj fasadi koja krije zanimljivu istoriju jedne porodice i jednog grada, čiji smo vam delić preneli ovim tekstom.

piše: Aleksandra Radibratović

Leave a Reply

Your email address will not be published.