„Aranžman u sivom i crnom 1 (Vislerova majka)”, Džejms Meknil Visler, foto:Wikimedia Commons

Čita:Ukras muškog lica. Tri slova.

Upisuje: Nos

Ovako sam kao mala rešavala ukrštene reči i bivala iznenađena zašto mi se ostala rešenja ne uklapaju, da bih ubrzo shvatila da je tražena reč bila brk, a ne nos. Koliki je nos zaista ukras lica, govori veliki broj portreta nacrtanih, naslikanih, izvajanih ili fotografisanih umetničkom rukom. Danas se smatra da nos viđen iz profila ima takav psihološki efekat na posmatrača da nas na osnovu njega, kao najupečatljivijeg dela lica, neko najbolje prepozna i pamti. To su, izgleda, znali portretisti od davnina pa su još u antičkoj umetnosti davali značaj stvaranju iz ove perspektive, naglašavajući, takozvane, grčke, rimske, orlovske, kukaste, špicaste ili prćaste noseve. Ovde, dakle, za razliku od mnoštva tekstova i testova na internetu nećete saznati ko vam gleda profil na društvenim mrežama ili šta vaš tip nosa govori o vama, ali ćete se upoznati sa nekim uobičajenim predstavama profila u istoriji umetnosti.

Nepoznat autor, Glava prema Praksitelovoj Knidskoj Afroditi, oko 1.veka n.e.

„Glava prema Praksitelovoj Knidskoj Afroditi”, nepoznati autor, foto:Musée du Louvre

Poznata i kao Kofmanova glava (zbog naziva kolekcije u kojoj se čuva u Luvru), ova glava pripada takozvanom tipu Knidska Afrodita, nazvanom prema istoimenoj Praksitelovoj skulpturi. Glava predstavlja tipičan primer grčkog profila koji podrazumeva ravan nos koji se na čelo nastavlja gotovo pod pravim uglom. Brojne antičke statue su, uglavnom, ostajale bez noseva ili ruku, što se, uprkos brojnim teorijama o njihovim namernim oštećenjima, dešavalo isključivo zbog krhkosti i isturenosti nosa u odnosu na ostatak skulpture, te je on bio prvi na udaru prirodnih nepogoda i najpodložniji uništenju. Tokom prvih arheoloških otkrića i restauracija u 19. veku, mnogim statuama dodavan je nos po uzoru na original, a tada su se stvarale i potpuno nove skulpture kojima bi se naknadno namerno oštetio nos, ne bi li se tako iskonstruisala njihova drevnost. Kasnije, u 20. veku, kada je autentičnost postala primarna u muzejskoj praksi, svi naknadno dodati nosevi su uklonjeni, a u jednom kopenhaškom muzeju danas postoji nazoteka, kolekcija u kojoj se čuvaju nadograđeni nosevi iz 19. veka.

Nepoznat autor, Gaj Julije Cezar na denarijusu, 44. g.p.n.e.

„Gaj Julije Cezar na denarijusu”, nepoznati autor, foto:Money Museum

Portreti koji su nastali sa namerom da se svima urežu u sećanje bili su portreti vladara na kovanom novcu, predstavljeni iz profila. Iako je ova praksa poticala iz Male Azije još oko 400. godine p.n.e, najpoznatiji primeri vode poreklo iz antičkog Rima, a prvi Rimljanin čiji je portret osvanuo na novcu bio je Gaj Julije Cezar. Smatra se da je srebrni novac (denarijus) sa ovim Cezarovim portretom iz profila nastao nekoliko dana pre nego što je on bio ubijen. Na aversu je, oko njegovog lika, ispisano CAESAR DICT PERPETVO (Cezar, večni diktator), dok je na reversu prikazana boginja Venera od koje su, po legendi, Julijevci vodili poreklo. Portreti predstavljeni iz profila na rimskom novcu postali su uzor za kasnije vladarske portrete širom sveta.

Pjero dela Frančeska, Vojvoda i vojvotkinja od Urbina, 1465-1472.

„Vojvoda i vojvotkinja od Urbina”, Pjero dela Frančeska, foto:Gallerie degli Uffizi

Čuveni dupli portret poznat i kao diptih vojvode i vojvotkinje od Urbina, koji se danas čuva u galeriji Ufici u Firenci, predstavlja Federika da Montefeltra i Batistu Sforcu, bračni par koji je vladao urbinskim dvorom u kome su boravila neka od najznamenitijih imena italijanskog humanizma i renesanse, uključujući i Pjera dela Frančesku. I sam vojvoda bio je izuzetno prosvećen vladar, a svoju suprugu smatrao je „užitkom u javnim i privatnim časovima”. Na diptihu koji je danas uramljen okvirom iz kasnije epohe, par je predstavljen pojedinačno u stilu tradicionalnih vladarskih portreta, poreklom sa rimskog novca, sa jasno izraženim profilom i pejzažom u pozadini. Međutim, kao dve tempere na drvetu, slike su pod istim ramom postavljene blizu i simetrično, tako da su supružnici licem okrenuti jedno drugom, a pejzaž iza njih se spaja i otkriva panoramu Marke, pokrajine kojom su vladali. Federikov karakterističan profil možemo videti i na njegovim drugim portretima 15. veka.

Nepoznati umetnik (Botičelijev krug), Portret žene, 1480-ih.

„Portret žene”, Nepoznati umetnik (Botičelijev krug), foto:Wikimedia Commons

Još jedan renesansni portret iz profila, kako neki smatraju Simonete Vespuči, nastao je verovatno rukom jednog od umetnika iz Botičelijevog kruga. Na to upućuju sličnost lika sa Botičelijevim modelima (prvenstveno slični portreti i Rođenje Venere), kolorit, ali i sam stil. Za Simonetu, udatu Vespuči (od onijeh Vespučijevih kojima je pripadao i Amerigo po kome je Amerika dobila ime) pojedini istoričari umetnosti 19. veka smatrali su da je bila Botičelijev glavni model, ali i da je slikar u nju bio zaljubljen, dok su kasnije drugi istraživači videli ovo kao romantičarski pogled na istoriju umetnosti. Ipak, poznato je da ju je sigurno naslikao kao Atinu Palas za potrebe jednog viteškog turnira u Firenci. U Štedel muzeju u Frankfurtu u kome se čuva, slika je poznata i pod nazivom Portret mlade žene kao nimfe.

Đuzepe Arčimboldo, Proleće, 1563.

„Proleće”, Đuzepe Arčimboldo, foto:Wikimedia Commons

I iz današnje perspektive potpuno savremen i kreativan rad umetnika koji je nastao pre tačno 456 godina. Po uzoru na reprezentativne portrete, Arčimboldo je napravio serije personifikacija od biljaka, životinja i predmeta. Od cveća i lišća sastavio je figuru čoveka predstavljenog iz profila, koji personifikuje proleće, vodivši računa o bojama i vrstama koje dominiraju tokom ovog godišnjeg doba.

Fjodor Rokotov, Portret carice Katarine II, 1763.

„Portret carice Katarine II”, Fjodor Rokotov, foto:Saint-petersburg.com

Rokotov se smatra jednim od prvih ruskih umetnika koji zvanične vladarske portrete, ali i portrete uopšte, nije opterećivao detaljima, već je radio na psihologiji predstavljenog lika. Pored nezaobilaznih vladarskih insignija, umetnik je caricu ovde predstavio iz profila kako prosvećena svetlošću sedi na prestolu. Zagledana je u daljinu, ali odlučna i čvrsta, kako i priliči suverenki koja je pre samo godinu dana dobila titulu carice.  

Ogist Eduar, Adam Sedžvik, 1828.

„Adam Sedžvik”, Ogist Eduar, foto: National Portrait Gallery

Zbog svoje prirode, silueta je bila tehnika u kojoj je profil bio najčešće zastupljen. O siluetama smo saznali ponešto u jednom od prethodnih brojeva, a ovde vidimo profil čitave figure jednog od osnivača moderne geologije, britanskog naučnika i sveštenika, Adama Sedžvika. Primer da profil svojom karakteristikama može da doprinese prepoznatljivosti čitavog lika, čak i kada se radi o potpuno ograničenoj tehnici po pitanju detalja i kolorita, u kojoj se umeće pokazuje predstavom suštine i karaktera ličnosti.

Džejms Meknil Visler, Aranžman u sivom i crnom 1 (Vislerova majka), 1871.

„Aranžman u sivom i crnom 1 (Vislerova majka)”, Džejms Meknil Visler, foto:Wikimedia Commons

Da ne vidite sliku već samo ime umetnika i zvaničan naziv dela, verovatno je ne biste prepoznali, iako je reč o čuvenoj slici, kolokvijalno nazvanoj Vislerova majka. Ovo je jedna od najpoznatijih slika američke umetnosti koja se čuva van Amerike (u muzeju Orsej u Parizu) i jedno od umetničkih dela koje je pored nekolicine, takođe američkih slika, doživelo veliki broj varijacija na temu i parodija. Vislerova majka, Ana Meknil Visler, sedi na stolici, predstavljena iz profila, u prilično monohromnom okruženju po kome je kompozicija i dobila naziv. Iako možda tradicionalna i viktorijanska po svom motivu, ona po konceptu sa ovako izmeštenim centrom slike i isečenim kadrom najavljuje početak modernih kompozicija.

Doroti Vajlding, Kraljica, 1952.

„Kraljica”, Doroti Vajlding, foto:Artnet News

Portret kraljice Elizabete II u profilu napravila je Doroti Vajlding dvadeset dana nakon što je kraljica došla na presto, čime je ova engleska umetnica postala prva žena imenovana za zvaničnog fotografa britanske kraljevske porodice. Crno-beli klasični portret odiše jednostavnošću i otmenošću, ali istovremeno evocira stav i položaj tela sa portreta na antičkom novcu. Ovaj portret je korišćen kao model za poštanske marke Velike Britanije u periodu između 1952. i 1967. godine, kao i za seriju kanadskih markica u periodu između 1954. i 1962. godine, a vrlo je sličan i onima koji su se kasnije našli na britanskim funtama i drugim valutama širom Britanskog komonvelta.

Ernest Berke, Sirano de Beržerak, 1986.

„Sirano de Beržerak”, Ernest Berke, foto:Ernestberkeart.com

Verovatno najpoznatiji nosonja u istoriji književnosti, kako realnoj tako i fiktivnoj. Kao francuski dramski pisac i stvarna ličnost ovekovečen je mnogim romanima koji predstavljaju njegove romansirane biografije, a često i fikciju, od kojih je najpoznatija drama Edmona Rostana. Nesiguran zbog svog velikog nosa, Sirano svoju ljubav nije smeo da iskaže Roksani, ali joj je zato, kao izuzetno talentovan i romantičan pesnik, pisao stihove i udvarao se preko njenih drugih udvarača. Što bi rekla Milena Dravić u ulozi gospođe Ane u Šećernoj vodici: „Divan čovek, nosat čovek!” Najrazličitije ilustracije Sirana pratile su roman; njegov lik bio je popularan u pozorištu, kasnije i na filmu, a ovde vidimo i jednu skulpturu američkog umetnika rumunskog i ruskog porekla, čiji su osnovni motivi stvaralaštva bile teme zapadne kulture.

piše: Ana Samardžić

Leave a Reply

Your email address will not be published.