piše: Nikola Nejčev
Grožnjan, gradić na zapadnim obroncima Istre, danas je poznat kao međunarodno središte umetnosti i muzike, ali put do te uloge bio je dug, neizvestan i višeslojan. Iako su njegovi temelji uklesani u kamenu još u antičko doba, a urbani identitet oblikovan tokom srednjeg veka pod venecijanskom upravom, savremena priča o Grožnjanu počinje posle Drugog svetskog rata. Tadašnji politički preokreti i posleratne tenzije doveli su do masovnog iseljavanja italijanskog stanovništva koje je činilo većinu u mnogim istarskim mestima. Do 1956. godine više od dve trećine stanovnika napustilo je Grožnjan. Grad je ostao gotovo prazan: stotine kamenih kuća zaraslih u korov, bez ljudi, svrhe i budućnosti…
Upravo ta tišina i napuštenost otvorile su prostor za jedan od najvažnijih kulturnih eksperimenata u ovom delu Evrope. Godine 1965. lokalne vlasti Istarske županije, uz podršku tadašnjih vlasti SR Hrvatske, donele su vizionarsku odluku da se napuštene kuće u Grožnjanu daju na korišćenje umetnicima. Bio je to čin koji je iz korena promenio sudbinu grada. Projekat je predvodio zagrebački vajar Aleksandar Rukavina, koji je sa grupom likovnih stvaralaca iz Hrvatske, Slovenije i Vojvodine pokrenuo kako fizičku tako i simboličku obnovu mesta. Ateljei su nicali u starim konobama, galerije u napuštenim palatama, a letnje kolonije donosile su novi impuls ne samo lokalnoj zajednici, već i širem kulturnom pejzažu tadašnje Jugoslavije. Grožnjan je ubrzo, s punim pravom, dobio zvaničnu titulu „Grada umetnika”.
Ključni preokret dogodio se 1969. godine, kada je Hrvatska glazbena mladež (HGM) pozvana da u Grožnjanu pokrene muzički program. HGM je već tada bila jedna od najaktivnijih kulturnih omladinskih organizacija u Jugoslaviji, sa razgranatom mrežom seminara i kurseva, ali bez stalne baze. Ideja o Grožnjanu potekla je upravo iz umetničkih krugova koji su u miru i izolaciji istarskih brda prepoznali savršeno mesto za umetničko sazrevanje mladih muzičara. Grupa entuzijasta, predvođena Antunom Doličkim i Ivom Vuljevićem, pokreće pregovore s opštinom i dolazi do ključnog dogovora: HGM dobija na korišćenje nekoliko objekata bez naknade, uz obavezu da organizuje obrazovne i kulturne aktivnosti otvorene za javnost.
Pripreme za prve muzičke programe bile su daleko od idealnih, ali entuzijazam je nadmašio logističke prepreke. Stara crkva svetog Vida improvizovana je kao koncertna sala, instrumenti su prevoženi iz Zagreba i Ljubljane, a mladi polaznici iz različitih delova zemlje stizali su vozom i autobusima. Prvi koncert u Grožnjanu održao je pijanista Vladimir Krpan, a njegov nastup simbolično je označio početak nove epohe. Već 1970. godine Krpan pokreće prvi majstorski tečaj klavira, koji se do danas smatra temeljnim momentom u razvoju muzičkog identiteta Grožnjana.
Vrlo brzo, u godinama koje su usledile, pokrenuti su seminari za gudače, duvače, horske pevače, dirigente, kompozitore… Kamerna muzika postaje osnova programskog okvira, a interdisciplinarni pristup obuhvata i savremenu muziku, elektroakustiku i primenjenu umetnost. Broj učesnika rastao je iz godine u godinu, a Grožnjan se ustalio kao letnji epicentar muzičkog obrazovanja u bivšoj Jugoslaviji. Leti bi u gradiću boravilo i više od 150 mladih umetnika, stvarajući živu zajednicu koja je istovremeno bila škola, eksperiment, kolektiv i kulturni manifest.
Od samog početka, meštani su igrali ključnu ulogu. Otvorili su svoje domove, pomagali oko logistike, kuvali zajedničke obroke i učestvovali kao publika u gotovo svakodnevnim koncertima. Ovaj model zajedništva, zasnovan na neformalnim odnosima i uzajamnom poverenju, omogućio je da centar opstane i razvija se i bez velikih institucionalnih sredstava. Grožnjan je postao škola i dom, ali i eksperimentalni model kulturne decentralizacije.
Međunarodni karakter centra doprinosi članstvo HGM-a u Jeunesses Musicales International. Grožnjan je postao prvi i jedini kamp koji je JMI ikada direktno osnovao, čime je stekao status međunarodne platforme za obrazovanje, dijalog i kulturnu razmenu. Godine 2008. centar je primljen u prestižnu Evropsku mrežu kulturnih centara u istorijskim spomenicima (ACCR), što je dodatno potvrdilo njegov značaj na evropskoj kulturnoj sceni.
Brojni umetnici ostavili su neizbrisiv trag u razvoju Grožnjana. Aleksandar Rukavina ostaje simbol vizuelne obnove, Vladimir Krpan kao pijanista i pedagog, Boško Petrović kao osnivač Letnje džez škole i festivala Jazz is Back!, Naima Balić i Dubravka Dujmović Kušan kao organizaciona okosnica HGM-a. Imena poput Anđelka Krpana, Dese Virant, Nevena Frangeša, Vinka Penezića, Krešimira Rogine i mnogih drugih čine mrežu ljudi koji su gradili i čuvali identitet Grožnjana.
Danas Grožnjan godišnje ugosti stotine učesnika iz celog sveta. Letnje škole klasične muzike, džez kursevi, radionice savremenog plesa, škola arhitekture, Ex tempore manifestacije, filmske radionice i program Ethno Croatia čine jezgro aktivnosti. U poslednjim godinama jača i rezidencijalna umetnička praksa, digitalne platforme i međunarodne saradnje sa različitim međunarodnim institucijama.
Grožnjan je postao model kulturnog razvoja. Od napuštenog gradića do vitalnog međunarodnog centra, pokazao je da kultura može promeniti ne samo imidž mesta, već i njegovu sudbinu. Grožnjan je postao simbol nečeg dubljeg: mesta gde umetnost nije samo dodatak društvenom delovanju, već osnova života. I upravo zato, Grožnjan nije samo grad umetnosti – Grožnjan jeste umetnost sama!
jul, 2025.
