ilustracija: Mia Džidara

piše: MoonQueen

Prošlog meseca smo vas upoznali sa istorijom jedne neobične izložbe – izložbe životinja, tj. nastankom i formiranjem prvih svetskih zoo-vrtova, a u maju, mesecu kada cvetaju bašte, vodimo vas upravo u njih. Tip izložbe srodan zoo-vrtovima jesu botaničke bašte, svojevrsne izložbe biljaka koje baštine raznovrsna bogatstva flore jednog podneblja ili čitavog sveta. Poput zoo-vrtova, i botaničke bašte poreklo vode iz starog sveta, a onakve kakvim ih danas znamo stvorene su u renesansnoj Italiji, otprilike u 16. veku.

Enciklopedije navode da su botaničke bašte naučno-istraživačke, nastavne i kulturno-prosvetne ustanove u kojima se čuvaju kolekcije živih biljaka kojima se reprezentuju raznovrsnost i bogatstvo biljnog sveta na zemlji.

Preteče modernih botaničkih bašti sežu u stari vek i prve civilizacije razvijene na području Mediterana i Bliskog istoka. U okviru plemićkih dvorova i njihovih vrtova organizovane su takozvane „medicinske bašte” u kojima se uzgajalo i proučavalo lekovito bilje, drevni čuvar zdravlja mnogih naroda i generacija. Ponekad su u ovakvim baštama izlagane specifične biljne vrste donete iz ratnih pohoda u udaljenim delovima sveta koje su govorile o moći i pohodima njihovih gospodara. Najstarije bašte ovog tipa potiču iz drugog milenijuma pre nove ere i pronađene su na terotirijama Egipta, Mesopotamije, Krita, Meksika i Kine.

Jedna takva medicinska bašta nalazila se i u dvorištu Atinskog Liceja. Osnovana je verovatno u vreme Aristotela, a njeno poreklo pripisuje se Aristotelovom učeniku Teofrastu, filozofu, književniku i „ocu botanike”.

ilustracija: Mia Džidara

Srednji vek preuzima antički model bašti, a neke od najstarijih organizovanih bašti lekovitog bilja koje su nam danas poznate potiču iz 8. veka i doba Karla Velikog. Uglavnom su sadržale tri dela – hortus u kojem se gajilo povrće, herbularis ili hortus medicus u kojem je uzgajano lekovito bilje i viridarium, odaljak sa cvećem. Poznate botaničke bašte srednjeg veka nalazile su se i u islamskom delu Španije, poput one iz 11. veka vezane za ime Ibina al Vafida, naučnika i farmaceuta iz Toleda kojem se pripisuje petsto dvadeset recepata za različite lekove na biljnoj bazi.

Kraj srednjeg veka i početak novog najavila je italijanska renesansa, a u slučaju botaničkih bašti, odluka pape Nikole V 1447. godine da deo zemljišta koje je pripadalo Vatikanu pretvori u medicinsku baštu kojom će se promovisati botanika kao nauka, a koja će uticati na razvijanje univerzitetskih bašti u Padovi i Pizi. Narednih sto godina ključne su za razvoj botaničkih bašti u modernom smislu. Tokom 16. i 17. veka interesovanje čoveka za svet oko njega i izučavanje prirode kreću naglom uzlaznom putanjom, a profesori botanike i biologije na većini evropskih univerziteta inicirali su stvaranje botaničkih bašti u okviru fakulteta na kojima su predavali.

U Italiji prve moderne botaničke bašte, strateški osmišljene za sakupljnje, čuvanje i proučavanje biljnih vrsta, nastale su u Pizi (1544), Padovi (1545), Firenci (1545) i Bolonji (1568). Godinu dana mlađa od bolonjske bašte je ona osnovana u Valensiji, a sa Mediterana ideja se uskoro širi na sever. Holandski, nemački, švajcarski, engleski i francuski univerziteti dobiće svoje prve botaničke bašte do kraja 16. veka. Većina ovih bašti i danas se nalazi na originalnim lokacijama.

Osnivanje modernih evropskih botaničkih bašti poklapa se sa periodom velikih geografskih otkrića i početkom upoznavanja evropskog stanovništva sa florom i faunom egzotičnih krajeva sveta. Poput životinja i neobične biljne vrste donete prvo trgovačkim brodovima, a kasnije i specijalno organizovanim ekspedicijama imale su svojih pet minuta slave u velikim evropskim prestonicama novog veka. Uskoro će mnoge bašte grupisati biljke po mestu njihovog porekla nudeći posetiocima iluziju šetnje kroz bio-zone različitih kontinenata i podneblja.

Kada zapadna Evropa bude otkrila tursku lalu, koju danas uglavnom vezujemo za holandsko tlo, u hortikulutri, dizajnu tekstila, enterijera, modi, nakitu i likovnim umetnostima počinje doba poznato kao tulipomanija.

Zlatno doba prekookeanske trgovine i razmene dobara sa udaljenim kulturama svakako je 18. vek, kada i mnoge evropske botaničke bašte šire svoje kolekcije do, do tada, nezamislivih razmera. Egzotične biljne vrste trijumfalno su donosene kao simboli moći velikih sila i ekskluzivno prikazivane u botaničkim baštama. Toplota neophodna za opstanak i razvoj ovih vrsta obezbeđena je posebno osmišljenim staklenim prostorijama – staklenicima. Prvi staklenici pojavili su se u Holandiji i Engleskoj tokom 17. veka, da bi u 18. veku njihova proizvodnja, usled povećane upotrebe, dostigla vrhunac. Do kraja 18. veka u Evropi je bilo hiljadu šeststo botaničkih bašti. Evropljani su na ovaj način dobili priliku da vide kako izgleda prirodno poreklo luksuznih proizvoda koji su diktirali trgovinu i ekonomiju njihovih domovina – drvo kafe, neosušeni list čaja, plod kakaa i cvet pamuka.

U 19. veku osnovna funkcija botaničkih bašti se menja – proučavanje biljaka seli se uglavnom na univerzitete, biološke institute i druge naučne i obrazovne institucije, a botaničke bašte pažnju sve više usmeravaju na estetsko uređenje i izlaganje najatraktivnijih vrsta, na taj način se još više približavajući svojoj ulozi izložbenog prostora. U mnogim evropskim gradovima botaničke bašte su danas otvorene za javnost i pretvorene u neku vrstu parkova, te je šetanje njima pravi doživljaj. Kada sledeći put budete putovali u neki veći grad, preporučujem vam da se pre polaska raspitate gde se u njemu nalazi botanička bašta i izdvojite malo vremena da je posetite. Do tada svakako možemo da uživamo i u ovoj našoj. 

BOTANIČKA BAŠTA JEVREMOVAC

Botanička bašta Jevremovac
Botanička bašta Jevremovac, foto: Mira Fiskalović

Nećemo preskočiti da kažemo i nekoliko reči o osnivanju botaničke bašte kod nas. Prva nezvanična botanička bašta u Beogradu otvorena je sredinom 19. veka u dvorištu beogradskog Liceja, a njen tvorac bio je profesor Josif Pančić koji ju je koristio za potrebe nastave botanike u Velikoj školi. Na njegov zahtev 1874. godine osnovana je i prva prava botanička bašta, ali to nije ova današnja, čiji se glavni ulaz nalazi u Takovskoj ulici. Bašta iz 1874. godine nalazila se na obali Dunava, te je usled blizine reke, koja ju je često plavila, trpela nepopravljive gubitke svakog proleća. Pančić je insistirao da joj se dodeli bolja lokacija, ali taj trenutak, nažalost, nije dočekao. Ipak, 1889, godinu dana nakon smrti našeg najpoznatijeg biologa 19. veka, kralj Milan Obrenović poklonio je svoje privatno imanje za organizovanje nove botaničke bašte. Ono se nalazilo upravo na lokaciji koja nam je dobro znana – između ulica Takovske, Dalmatinske, Palmotićeve, Bulevara Despota Stefana i Vojvode Dobrnjca. Kralj je imao jedan uslov – kako je ovaj posed dobio u nasledstvo od svog dede Jevrema Obrenovića, tražio je da njemu u čast bašta ponese dedino ime. Želja mu je uslišena te i danas beogradska botanička bašta nosi ime Milanovog slavnog pretka – Jevremovac.

Početkom devete decenije 19. veka beogradska bašta dobija jednu novinu – iz fabrike Mozentin u Drezdenu nabavljena je Velika staklena bašta koja je u tom trenutku bila jedna od najvećih i najlepših u ovom delu Evrope.

Botanička bašta Jevremovac
Botanička bašta Jevremovac, foto: Mira Fiskalović

Osim brojnih biljnih vrsta koje čuva, Jevremovac sadrži i bogatu biblioteku kao i herbarijum. S vremenom je stekao status spomenika prirode druge kategorije, kao i status spomenika kulture, što svedoči tvrdnji da su botaničke bašte, kao i zoo-vrtovi, koliko deo prirodnih nauka, toliko i deo kulturne baštine jednog naroda. Godine 2004. otvoren je i Japanski vrt, u okviru kojeg se može videti kolekcija flore Dalekog istoka. Kada prođe vanredno stanje, predlažem vam da sa novim saznanjima o nastanku i razvitku botaničkih bašti posetite naš Jevremovac, prošetate ovim prelepim vrtom, priuštite sebi porciju zelenila lekovitu za sva čula i saznate zanimljivosti o biljkama koje se ovde čuvaju u koje će vas uputiti stučno i ljubazno osoblje.

maj, 2020.

Leave a Reply

Your email address will not be published.