ilustracija: Bojana Đurić

piše: MoonQueen

U skladu sa novim merama opreza koje su nas sve primorale da se tokom marta okrenemo kućnim aktivnostima i virtuelnim, onlajn sadržajima, i naše kretanje po muzejima bilo je onemogućeno. Priroda nam je svima još jednom pokazala kolika je njena moć, zbog čega sam odlučila da vam u aprilskom broju umesto jedne izložbe prikažem kratku istoriju jedne čitave vrste izložbi, prisutnih svuda u svetu, omiljenih među decom, edukativnih i zabavnih, koje se odvijaju pod vedrim nebom i na prvi pogled nisu vezane za instituciju muzeja. U pitanju su zoo-vrtovi, „izložbe” životinja koje poseduju gotovo svi veliki gradovi, a koje poreklo vode još od najstarijih civilizacija.

U prestonicama moćnih država starog sveta, Egiptu, Kini, Grčkoj i Rimu, čak i Astečkom carstvu, u sklopu vladarskih palata često se mogao nači i deo zvan zverinjak u kojem su se čuvale različite vrste egzotičnih životinja. Uloga ovih prostorija bila je slična današnjoj ulozi zoo-vrta – upoznavanje sa neobičnim predstavnicima faune, njihovo proučavanje i prikazivanje posetiocima. Svakako, sve do pojave prvih modernih zoo-vrtova razgledanje ovakvih zbirki životinja bilo je privilegija vladara i aristokratije, ali, ako pogledamo njihovo poreklo i funciju koju su obavljali, videćemo da se one suštinski ne razlikuju previše od zbirki umetničkih dela izloženih u klasičnim muzejima. Zbog toga se mnogi muzeolozi danas bave zoo-vrtovima kao jednim vidom izložbenih prostora u kojima se čuva i prezentuje nasleđe prirode.

Od antike, pa do sredine 18. veka mnogi vladari su se hvalili svojim prijateljima bogatim zbirkama svakojakih retkosti, među kojima su se nalazili i pomenuti zverinjaci. Služeći mahom kao još jedna vrsta dokaza o moći i bogatstvu vladara, ove zbirke životinja predstavljale su prave škrinje s blagom za različite naučnike, biologe i zoologe koji su, ukoliko bi se našli u vladarevoj milosti, imali prilike da se upoznaju sa neobičnim životinjskim vrstama, često prispelim sa drugog kraja sveta kao ratni plen ili diplomatski poklon.

ilustracija: Bojana Đurić

Godine 1779. u baštama dvora Šenbrun nadomak grada Beča prvi zoološki vrt otvoren je za javnost. Oko paviljona koji je trebalo da služi kao salon za doručak kraljevske porodice smeštena je tada skromna zbirka od trinaest životinja, a poseta i razgledanje nisu se naplaćivali. Za konstrukciju ovog prostora bio je zadužen Edrijan van Stekovan, holandski pejzažni arhitekta unajmljen od strane cara Franca I, muža Marije Terezije. S vremenom je šenbrunski zoo-vrt dobio mnoge nove stanare, a car Jozef II je organizovao čitave ekspedicije po Africi i Americi ne bi li nabavio još životinja za ovaj vrt. Neke od njih postale su prave atrakcije, a ispostaviće se da će i u budućnosti skoro svaki zoo-vrt imati po neku životinju koja je ušla u legendu i postala zaštitni znak tog mesta. U Beču je to bila prva žirafa čija je pojava 1828. godine toliko fascinirala Bečlije da je u kratkom vremenskom periodu njena šara uticala na dizajn i modu ovog grada – odeća i aksesoari u bojama žirafine dlake najednom su preplavili austrijsku prestonicu krajem treće decenije 19. veka.

Sledeći po starosti zoo-vrt na svetu otvoren je 1794. godine, u okviru Botaničke bašte u Parizu zbog koje i nosi naziv Zverinjak botaničke bašte (Ménagerie du Jardin des Plantes). Ideja za njegovo osnivanje potekla je od upravnika Botaničke baste, Bernardina de San Pjera, koji je smatrao da bi kolekcija životinja obogatila program ovog mesta. Prvi stanovnici pariske bašte bile su životinje Kraljevskog zverinjaka u Versaju koje su, spletom srećnih okolnosti, preživele Francusku revoluciju 1789. godine i koje su naučnici složno pomilovali založivši se da ne budu ubijene i preparirane već premeštene u drugacije okruženje u kojem će njihova lepota biti dostupna svim građanima nove republike.

ilustracija: Bojana Đurić

Sledeći u nizu bio je londonski zoo-vrt, poznatiji i po skraćenici ZSL (Zoological Society of London), otvoren 1828. godine. Treći po starosti ovaj zoo-vrt prvi je strateški i od početka projektovan sa ciljem da služi naučnicima za istraživanja, a kasnije i građanima za edukaciju. Družeći se sa ženkom orangutana zvanom Dženi u londonskom zoo-vrtu, naučnik Čarls Darvin dobio je inspiraciju koja će evoluirati u danas veoma poznato istraživanje porekla vrsta. Zahvaljujući ličnom imenu slona koji je u ovaj zoo-vrt stigao 1865. godine, a koji se zvao Džambo, ova reč ušla je u rečnik engleskog jezika kao oznaka za izuzetno velike stvari. No, jedna od najlepših priča vezanih za londonski zoo-vrt je priča o neobično umiljatoj medvedici Vini koju je na početku Prvog svetskog rata u zoo-vrt doveo kanadski vojni puk. Nakon završetka rata jedan engleski pisac posetio je zoo-vrt sa svojim sinom i, inspirisan njegovom ljupkom stanarkom, osmislio jednog od glavnih junaka svojih priča za decu. Verujem da ćete znati o kome je reč ako vam kažem da se književnikov sin zvao Kristofer Robin.

Može se reći da su ova tri zoo-vrta poslužila kao model i uzor budućim zbirkama životinja koje su tokom prve polovine 19. veka i kasnije otvarane širom Evrope i sveta. Nakon Londona hronološki zoo-vrtovi se otvaraju u Dablinu, Bristolu, Amsterdamu, Antverpenu. Berlinski zoo-vrt, danas najposećeniji zoo-vrt u Evropi, otvoren je 1844. godine, a prve životinje u njemu bile su donacija pruskog kralja Frederika Vilijama IV. Berlin će slediti Indija – 1857. godine otvara se zoo-vrt u indijskom gradu Tiruvanantapuramu. Sledeći kontinent koji je dobio zoo-vrt bila je Australija – 1862. godine grad Melburn dobija prvu zvaničnu kolekciju životinja. Dve godine kasnije Njujork sledi ovaj trend, mada nenamerno. Prvi stanovnik njujorškog zoo-vrta bio je jedan medved koji se sasvim slučajno našao u Central parku. Uskoro je postao tolika atrakcija među posetiocima, da je u park dovedeno još egzotičnih životinja, čime je započeto stvaranje kolekcije koja će prerasti u zoo-vrt.

Svi pomenuti zoo-vrtovi su s vremenom doživeli mnogo promena i dopuna. Tokom dva veka istorijske i ekonomske prilike, kao i naučne inovacije, oblikovale su njihove jedinstvene prostore i zbirke, učinivši ih onim što danas jesu. Neke od njih ste možda posetili, neke ćete kada vam se za to ukaže prilika, ali sigurno ste makar kao dete prošetali našim zoo-vrtom, verovatno nesvesni da šetate jednom vrstom muzeja, neobičnim, ali dragocenim.

BEOGRADSKI ZOO-VRT

Za osnivanje Beogradskog zoo-vrta i njegovo otvaranje 1936. godine zaslužan je tadašnji gradonačelik Beograda Vlada Ilić. Ovaj sposobni industijalac, koji je na vrhuncu moći u svom posedu imao sedamnaest fabrika, finasirao je otvaranje zoo-vrta iz ličnog budžeta, poklanjajući gradu i posed na kojem je vrt bio konstruisan. Već u samom početku Beogradski zoo-vrt imao je egzotične stanovnike poput muflona, antilopa i majmuna i uskoro je postao omiljeno izletište Beograđana, čak i pripadnika kraljevske porodice. Isprva površina zoo-vrta nije dosezala do zidina Beogradske tvrđave, ali je nakon brojnih proširenja njegove teritorije Drugi svetski rat dočekao na površini od četrnaest hektara. Nažalost, tokom rata dva puta je bombardovan zbog čega je njegov fond desetkovan, te je sužen na duplo manju površinu od sedam hektara koje i danas zauzima. Ratna razaranja i bombe preživela su dva heroja vrta – nilski konj Buca i aligator Muja.

Aligator Muja danas je najstariji aligator svoje vrste (Alligator mississippiensis) na svetu. Rođen pre 1936. godine u Nemačkoj u Beograd stiže godinu dana nakon osnivanja zoo-vrta, 1937. godine. Preživeo je sve ratove, bombarodvanja i prirodne neprilike koje su zadesile Beograd i možemo samo da mu poželimo da zajedno sa nama proslavi stoti rođendan jednog dana koji više nije toliko daleko.

Drugi heroj Beogradskog zoo-vrta je keruša Gabi koja se istakla neustrašivošću, a vrhunac hrabrosti pokazala u sukobu sa odbeglom ženkom jaguara koju je uspela da onesposobi za napad na osoblje vrta ili dalji beg. U Gabinu čast podignut joj je spomenik još za vreme života.

No, ako ste ikada posetili Beogradski zoo-vrt, pogotovu kao dete u pratnji roditelja, moguće je da vaš foto-album sadrži fotografiju uslikanu pored nezaobilaznog spomenika podignutog u čast najpoznatijeg heroja vrta, beogradskog mangupa, disidenta i osobenjaka – šimpanze Samija. Početkom 1988. godine u Beograd stiže odrasla muška šimpanza zvana Sami koja će već narednog meseca dva puta uspeti da pobegne i prošeta centrom grada, izazivajući ogromnu pometnju, ali i oduševljenje. Hiljade ljudi koje su se tih dana skupile na ulicama navijajući za Samija i noseći parole „Sami, uz tebe smo” i „Sami, ne daj se”   pokazale su da je ovaj šmekerski čin bekstva radi puke šetnje, a ne nanošenja ikakve štete gradu ili ljudima zauvek „kupio” srca Beograđana. Iz prvog bekstva Sami se vratio u zoo-vrt u automobilu tadašnjeg upravnika Vuka Bojovića, koji ga je dovezao „kući”. Drugi put je ipak morao da bude uspavan, nakon čega se brzo oporavio. Sami nas je napustio 1992. godine, ali mi ga pamtimo po buntovnom duhu sličnom duhu grada u kojem je živeo.

Logo: http://www.beozoovrt.rs/

Kada se vreme prolepša i situacija smiri, verujem da će bar neki od vas poželeti da ponovo posete Beogradski zoo-vrt. Ja sam to svakako poželela pišući ovaj tekst. Ipak, nijedan tekst ne može da zameni doživljaj i iskustvo prave šetnje u realnom prostoru, te se nadam da ćete kao odrasli ljudi drugim očima pogledati jedinstvenu zbirku životinja sakupljenu i negovanu pre svega radi naše edukacije. Do tada prelistajte stare albume i proverite da li se negde u njima možda nalaze naši zoo-heroji.

Da li vam je poznat logo Beogradskog zoo-vrta i da li ste se nekada zapitali šta on znači? Volela bih da do zaključka dođete sami, a ja ću vam samo uputiti nekoliko smernica: ovaj logo prikazuje dve ispružene ruke, kažipršta uperenih jedan ka drugom – u pitanju su šake čoveka i majmuna. Istovetan položaj ruku i prstiju nalazi se na jednoj od najpoznatijih renesansnih slika toliko puta reprodukovanoj da je gotovo nemoguće da je nikada niste videli, što u originalu, što u nekom od mnogobrojih fotošopiranih izdanja kojima se umetnici često poigravaju komentarišući njima savremene društvene pojave i događaje. Imate li ideju koja je slika u pitanju?

Leave a Reply

Your email address will not be published.