„Pogled na Over”, Pol Sezan, foto: Wikipedia

Čudni su putevi umetnina. Kada u muzeju ili galeriji posmatrate neko umetničko delo i bacite pogled na legendu sa njegovim kraćim opisom verovatno ni ne slutite na koje je sve načine to delo moglo da dođe baš do tog zida ili ćoška gde je sada izloženo, odnosno kakvo je njegovo poreklo. U njegovoj dokumentaciji su po pravilu izlistani svi prethodni vlasnici, izložbe na kojima je delo bilo izlagano kao i način na koji je ono dospelo u muzej ili galeriju. Tako neka slika može da ima bogatu biografiju — dospela je, recimo, kao poklon umetnika u muzej, jednu deceniju je potom boravila u mračnom depou, onda je ugledala svetlost LED sijalica, a par godina kasnije je jednostavno nestala i započela njenu dugu avanturu. Kako je to moguće? I pored najstrožih mera bezbednosti i danas se dešava da pojedina umetnička dela budu ukradena iz muzeja, a to se još češće dešavalo u prošlosti. Pored krađa, nekada su uzroci nestanka ili potpunog uništenja umetničkih dela nesrećne okolnosti poput ratnih dešavanja, požara ili poplava, a vrlo često i ljudski nemar. Međutim, kao što nestaju, dešava se i da se pojedina umetnička dela pronađu – decenijama kasnije, slučajno, kao starudije na buvljacima, otkrivena na prašnjavim tavanima, aukcijama ili zahvaljujući temeljnim istragama – dela koja nisu sasvim uništena ponekad se vrate na prvobitnu adresu. No, to nije uvek sve tako simpatično kao Posrnula Madona ili romantično i uzbudljivo kao u filmovima o Indijani Džounsu, čuvarima nasleđa ili Tomasu Kraunu – uglavnom je krajnje neetično i protivzakonito.  U narednim redovima saznaćete koja su to dela koja se i dalje traže, bilo da su ukradena ili da im se iz nepoznatih razloga izgubio svaki trag, za koja se nadamo da nisu potpuno uništena i da će se jednog dana vratiti tamo gde pripadaju.

Rafael Santi, Portret mladića, 1513/14.

„Portret mladića”, Rafael Santi, foto: Wikipedia

Jednu od najtraženijih izgubljenih slika oteli su nacisti u Drugom svetskom ratu. Slika se tada nalazila u Poljskoj, a tamo je dospela zahvaljujući poljskoj plemićkoj porodici Čartorijski. Adam Ježi Čartorijski koji je, kao diplomata, bio upoznat i sa dešavanjima u Kneževini Srbiji u prvoj polovini 19. veka, doneo je ovu sliku iz Italije u Poljsku krajem 18. veka zajedno sa slikom Dama sa hermelinom Leonarda da Vinčija i drugim antikvitetima. Pomenute slike je početkom rata od nacista sakrio njegov praunuk Avgustin Jozef u zamku u Sjenjavi, ali ih je Gestapo ubrzo pronašao i oteo. Da Vinčijeva slika, koja je tokom 19. veka bila najpre sakrivena od Rusa u sukobima sa Poljacima i tako obišla Drezden i Pariz, da bi se ponovo vratila u Krakov gde su je u 20. veku ukrali nacisti i odneli u Berlin, a posle u Bavarsku (između se ponovo nakratko vratila u Krakov), nakon rata je konačno vraćena u Poljsku, najpre u Muzej Čartorijskih, a od 2017. se čuva u Nacionalnom muzeju u Krakovu. Rafaelov Portret mladića, koji mnogi smatraju njegovim autoportretom, prešla je sličan put od Italije i Sjenjave, preko Berlina i Drezdena, ali je za razliku od Dame sa hermelinom, stigla samo do Vavelskog zamka u Krakovu i od tada joj se gubi svaki trag. Godine 2012. u medijima je objavljena neistinita informacija da je slika pronađena, ali je vest ubrzo demantovana. Neki smatraju da je slika sačuvana i da je sve vreme u Poljskoj, ali dok se svet ne bude ponovo susreo oči u oči sa ovim mladićem, možemo samo da nagađamo gde je.

Rembrant van Rajn, Oluja na Galilejskom moru (Stišavanje bure), 1633.

„Oluja na Galilejskom moru (Stišavanje bure)”, Rembrant van Rajn, foto: Wikipedia

Iz Muzeja Izabele Stjuart Gardner u Bostonu je 1990. godine ukradena Rembrantova slika koja predstavlja jedno od Hristovih čuda – stišavanje bure na Galilejskom moru. Kako je na slici predstavljeno četrnaest osoba, smatra se da je umetnik pored Hrista i dvanaest apostola predstavio i sebe kao jedinu figuru koja direktno gleda u posmatrača. Ovakav položaj lica je karakterističan za autoportrete, koji su inače bili zastupljeni u slikarevom opusu. Često se navodi i da je ovo jedini Rembrantov morski pejzaž, ali ovde je prvenstveno reč o biblijskoj sceni. More i njegovi dramatični talasi ovde imaju simboličnu ulogu – tu su da naglase kontrast između prestravljenih apostola koji se bore da ih obuzdaju i mirnog Hristovog lica. Ova slika je jedno od trinaest umetničkih dela ukradenih tog dana, a pljačka je i pored brojnih tragova do danas ostala misterija.   

Jan Vermer, Koncert, oko 1644.

„Koncert”, Jan Vermer, foto: Wikipedia

Druga poznata slika ukradena iz gorepomenutog bostonskog muzeja 1990. godine je Vermerov Koncert. Slika koja kao i nekolicina drugih dela ovog autora suptilno ukazuje na vezu između zavođenja i muzike, ljubavi između žene i muškarca sa svim njihovim simbolima. Kada su pljačke u pitanju, u medijima se konstantno ističe materijalna vrednost svih ukradenih umetničkih dela, koja se u ovom konkretnom slučaju procenjuje i u stotinama miliona dolara, ali veći značaj ima to što ovakva kapitalna umetnička dela predstavljaju nacionalno blago pojedine države (nekad i više njih), ali i nasleđe celokupne ljudske civilizacije bez obzira na granice. Informacije o trinaest ukradenih dela iz ovog muzeja možete naći na njihovom sajtu, a činjenica da su ramovi sa kojih su platna isečena ostavljeni namerno prazni tamo gde su oduvek i stajali u postavci, sa željom da se umetnine vrate, istovremeno podsećaju na ovaj nemili događaj ali i na to da od njh ne treba odustati.

Randel i Bridž (zlatari), Irski krunski dragulji, 1830–31.

„Irski krunski dragulji”, Randel i Bridž (zlatari), foto: Wikipedia

Irski krunski dragulji, odnosno zvezda i broš, pripadali su čuvenom viteškom redu Svetog Patrika koji je osnovao kralj Džorž III 1783. godine. Sastoje se od brilijanata, crvenog krsta od rubina, zelenog trolista ili deteline od smaragda i kruga od plavog emajla na kome su ružičastim dijamantima ispisani moto i godina osnivanja reda. Izgubljeni su (valjda ne zauvek) 1907. godine.

Pol Sezan, Pogled na Over, nepoznato datovanje

„Pogled na Over”, Pol Sezan, foto: Wikipedia

Ova slika nije potpisana i datovana, ali se smatra da je nastala između 1879. i 1882. godine i da predstavlja Sezanovu promenu palete prilikom boravka u Overu kod njegovog prijatelja, doktora Gašea (kod koga je boravio i Van Gog). Ukradena je iz Ešmolskog muzeja u Oksfordu 1999. godine prilikom proslave novog milenijuma. Gužvu i vatromet iskoristili su pljačkaši, a kako su ukrali samo ovu sliku, najverovatnije se radilo o porudžbini.

Uroš Predić, Biće belaja, 1887.

„Biće belaja”, Uroš Predić, foto: Nova Iskra, 1. jun 1899, God. I, Br. 11, str. 185, 189

Tragični događaji naše prošlosti uticali su na nestanak brojnih umetničkih dela. Nakon Majskog prevrata 1903. godine sa dvora Obrenovića nestalo je mnoštvo umetnina, među kojima i slika Biće belaja koja je, kako njen autor Uroš Predić sam navodi u spisku svojih radova – nestala u ovoj katastrofi. Kako je slika izgledala danas znamo zahvaljujući časopisu Nova Iskra u kojoj je objavljena 1899. godine. Na kraju časopisa u objašnjenju ilustracija iz tog broja stoji: Doručak je već spremljen i tek što se porodica nije okupila oko stola. Nešto ljubopistvo a nešto i dobar dečji apetit dovedoše malog goluždravca u tanahnoj košuljici do već spremljenoga stola. Ko će sačekati starije kada se i on sam može da posluži? Malo se propeti na prste, pružiti ručicu, pa… biće belaja! Predić je pre ove slike uradio i malu skicu u akvarelu koja se čuvala u drugoj beogradskoj porodici. Za još jednu Predićevu sliku – Portret kraljice Natalije u budoaru mislilo se, takođe na osnovu slikarevog spiska, da je nestala posle 1903, ali je kasnije prilikom ponovnog otkrića ove slike na bečkoj aukciji 2011. godine, utvrđeno da se slika tada nije nalazila na dvoru i da su je po kraljičinom naređenju uputili u Istanbul. Ostaje da se nadamo da će se i ova slika, kao i mnoge druge, pojaviti makar na nekim aukcijama i potom vratiti u zemlju.   

Paja Jovanović, Furor Teutonicus (Bitka u Teutoburškoj šumi), 1899.

„Furor Teutonicus (Bitka u Teutoburškoj šumi)”, Paja Jovanović, foto: Muzej grada Beograda

Majstor istorijske kompozicije, Paja Jovanović, nije samo ilustrovao događaje iz srpske istorije. Kao bečki đak bio je upoznat i sa austrijskom, nemačkom i mađarskom prošlošću. Gnev, silu i snagu Tevtonaca ili Furor Teutonicus predstavio je gotovo filmski, scenom bitke između ovog germanskog plemena i Rimljana u Teutoburškoj šumi. Nije poznato kada je tačno i od koga dobio narudžbinu za ovu sliku ali se zna da je ona bila izlagana u Beču, gde je osvojila i prestižnu nagradu (pobeda Germana nad Rimljanima bila je izuzetno podobna tema za to područje i vreme), a nagrađivana je i izlagana još i u Berlinu, Parizu, Sent Luisu, Salcburgu i Santjago de Čileu (čiji je Nacionalni umetnički muzej prema memoarima umetnika otkupio sliku) posle čega je neobjašnjivo nestala pred Drugi svetski rat, a ni sam umetnik nije znao da li u Čileu ili u Evropi. Kako je moguće da je slika dimenzija 6 x 4 m tek tako nestala na žalost svih nas, ostaje misterija i dan danas. Sliku poznajemo na osnovu nekoliko umetnikovih replika neuporedivo manjih dimenzija i kvaliteta, izrađenih u različitim periodima i tehnikama (heliogravura, ulje na platnu, olovka na hartiji) koje se čuvaju u Narodnom muzeju, Muzeju grada Beograda ili su u privatnom vlasništvu.  

Petar Karl Faberže, Uskršnje  jaje kao uspomena na Aleksandra III, 1909.

„Uskršnje jaje kao uspomena na Aleksandra III”, Petar Karl Faberže, foto: Wikipedia

Čuvena Faberžeova jaja, napravljena od plemenitih metala i dragog kamenja, postala su tradicija Romanovih kao vaskršnji pokloni članovima carske porodice. Kao i svako jaje, i ovo koje je poručio Nikolaj II za svoju majku Mariju Fjodorovnu kao uspomenu na njegovog oca, a njenog supruga, cara Aleksandra III, imalo je iznenađenje. Unutar njega nalazila se minijaturna zlatna bista Aleksandra III. Ovo emajlirano jaje je jedno od sedam izgubljenih vrednih i skupocenih Faberžeovih jaja, a samo je ono pored Kraljevskog danskog fotografisano te znamo kako izgleda.

Gustav Klimt, Portret dame, 1916-1917.

„Portret dame”, Gustav Klimt, foto: Max Paradiso, The mystery of the stolen Klimt, BBC News, 8. decembar 2016

Još jedna od onih slika sa bogatom i veoma zanimljivom biografijom pomenutom na početku teksta je Klimtov Portret dame koji se čuvao u Modernoj galeriji Ričija Odija u Pjačenci. Slika je ukradena 1997. godine i to navodno kroz svetlarnik na krovu uz pomoć štapa za pecanje, gde je kasnije pronađen samo ram, što je možda i bilo izvodljivo u haosu u kom se našla galerija povodom rekonstrukcije zbog izložbe na kojoj je trebalo da bude izložena upravo ova slika, usled otkrića koje se desilo deset meseci ranije. Naime, jedna studentkinja je proučavajući Klimta došla do zaključka da je lice sa portreta koji se čuva u Pjačenci gotovo identično licu sa Portreta mlade dame, slike za koju se od 1912. godine nije znalo gde je, a bila je poznata samo na osnovu kataloga. Studentkinja se pametno dosetila da uveliča obe reprodukcije iz knjige i po kopiji iscrta konture portreta, preklopi jednu na drugu i tako shvati da se radi o istoj slici, što su kasnije potvrdili i X-zraci. Smatra se da je takozvanu izgubljenu sliku, koja je predstavljala portret Klimtove preminule ljubavi, umetnik preslikao usled tuge nakon njene smrti. Ovo otkriće privuklo je lopove i slika je ukradena. Dve decenije kasnije, od čuvenog lokalnog lopova umetnina koji je i sam učestvovao u ovoj pljački saznalo se da je tada zapravo ukradena kopija, a da je original otet nekoliko meseci pre izložbe, a nakon otkrića. Iskusni lopovi napravili su verodostojan falsifikat, koji su, da bi skrenuli pažnju sa originala, takođe ukrali znajući da ne mogu da budu mirni, jer bi stručnjaci ubrzo shvatili da je reč o kopiji. Ovaj učesnik u krađi obavezao se na saradnju sa policijom i obećao da će se 2017. godine slika vratiti u muzej, i iako se po internetu navodi 11. novembar 2017. kao datum njenog povratka i dalje nije jasno da li je slika vraćena ili ne.

Jefto Perić, Predgrađe Beograda, 1939.

„Predgrađe Beograda”, Jefto Perić, foto: arhiva.mup.gov.rs

U događajima koji su se odvili 5. oktobra 2000. godine iz zbirke Doma Narodne skupštine u kojoj se nalazilo sto pedeset šest umetničkih dela ukradeno je i u požaru uništeno šezdeset, a prema nekima i do devedeset. I danas se na sajtu Ministarstva unutrašnjih poslova Republike Srbije može videti spisak od pedeset pet dela koja još uvek nisu pronađena. Pored Jefta Perića, čiju sliku vidimo ovde, to su dela Zore Petrović, Milana Konjovića, Predraga Milosavljevića, Mila Milunovića, Petra Lubarde, Milića od Mačve i mnogih drugih međuratnih i posleratnih umetnika.

Mnoštvo umetničkih dela, kulturnog blaga i nasleđa je kroz istoriju oduzimano, pljačkano, uništeno. Nekada su to bili pojedinci od kojih su oduzete umetnine uspešno vraćane, ali često su to bili ogromni gubici izazvani sukobima i ratovima među mnogim narodima, te je tako ugrožavana i privatna i kolektivna svojina. Na Vikipediji možete pronaći spisak ukradenih, uništenih i vraćenih slika i umetnina, kao i podatke o istorijskim pljačkama, a postoje i sajtovi (na nacionalnom i internacionalnom nivou) koji predstavljaju baze još uvek nepronađenih umetničkih dela.

piše: Ana Samardžić

Leave a Reply

Your email address will not be published.