piše: Anđela Jovanović
Međunarodno muzičko takmičenje za pesmu Evrovizije (Eurovision Song Contest – ESC) od svog nastanka 1956. godine do današnjih dana privlači milionе gledalaca širom sveta, što ga čini jednim od najpoznatijih muzičkih takmičenja na svetu. Ali, da li ste znali za takmičenje za pesmu Intervizije (Intervision Song Contest – ISC), istočnoblokovski ekvivalent muzičkom takmičenju Evrovizija koje se održavalo u dva ciklusa šezdesetih i sedamdesetih godina 20. veka, za vreme Hladnog rata?
Iako bi idealna zamisao o muzičkim festivalima i takmičenjima podrazumevala njihovu odvojenost od političkog konteksta, odnos između ova dva takmičenja na jasan način oslikava hladnoratovsku politiku, o čemu svedoče reči iz članka BBC News-a: „Tokom Hladnog rata, Evropa je bila podeljena betonskim zidom i rivalskim ideologijama. Istok i Zapad su se nadmetali u svemu. Zapadni saveznici su imali NATO; Istočni blok je imao Varšavski pakt. Zapad je imao Zajedničko tržište; Istok je imao Savet za uzajamnu ekonomsku pomoć. Zapad je imao takmičenje za Pesmu Evrovizije; Istok je napravio takmičenje za Pesmu Intervizije.” Linija koja je delila Evropu na dva dela, kako ju je definisao Vinston Čerčil „od Ščećina na Baltičkom moru do Trsta na Jadranskom moru” nije bila samo deo geopolitičke, već i intelektualne i kulturne konstrukcije.
Zapadnoevropska recepcija (tadašnja i sadašnja) negativno je i neobjektivno bila naklonjena prema Interviziji, naročito što su takvi stavovi poprimili širi politički kontekst. Cilj je bio da se zemlje centralne i istočne Evrope (Istočni blok) prikažu kao „neliberalne, siromašne, zatvorene, zaostale i homogene” u odnosu na zemlje Zapada. Samim tim i Intervizija kao kulturno-umetnički događaj Istočnog bloka okarakterisana je kao „lažna, cenzurisana, komunistička imitacija Evrovizije”. Otuda mnoštvo mitova i dezinformacija koje su kružile i kruže oko Intervizije. Jedan od takvih primera je da su gledaoci glasali za svoje favorite tako što su palili svetla u svojim domovima, da bi se merenjem i analizama skokova električne struje dolazilo do rezultata i pobednika. Istina je da je glasanje obavljao stručni žiri, koji je uključivao zvaničnike iz radio i televizijskih organizacija i muzičkih izdavačkih kuća. Još jedna rasprostranjena dezinformacija je da je Interviziju osnovao Sovjetski Savez. Do ovakvog zaključka dovodi činjenica da je Intervizija bila proizvod Istočnog bloka, u kojem je Sovjetski Savez imao dominantnu ulogu. Međutim, u slučaju ovog takmičenja, to nije bila okolnost. Štaviše, zbog intervencija Sovjetskog Saveza, prvi ciklus takmičenja je bio prekinut.
Sasvim drugačije tumačenje Intervizije ponudio nam je istoričar Dean Vuletić, koji je arhivskim istraživanjima u nacionalnim i međunarodnim organizacijama za emitovanje došao do zaključka da je Intervizija služila kao platforma za saradnju između Istočnog i Zapadnog bloka šezdesetih i sedamdesetih godina, u okviru koje uočavamo političke, ekonomske i kulturne reforme koje su u vezi sa liberalizacijom komunističkih država.
Hajde da se vratimo na početak. Nova politička mapa Evrope nakon Drugog svetskog rata dovela je do formiranja dve odvojene Međunarodne organizacije za emitovanje 1950. godine: Evropska unija za emitovanje (European Broadcasting Union – EBU) Zapadne Evrope koja je bila smeštena u Briselu i Ženevi i Međunarodna organizacija za radio i televiziju (International Radio and Television Organisation – OIRT) sa sedištem u Pragu. EBU i OIRT su na sličan način razvili mreže za saradnju u programu i razmenu među svojim članovima. Te mreže su se zvale Evrovizijska mreža (Eurovision Network) za članove EUB-a i Intervizijska mreža (Intervision Network) za članove OIRT-a. Imena muzičkih takmičenja potekla su od naziva ovih mreža.
Staljinova smrt (1953) označila je početak ublažavanja cenzure prema zapadnoj popularnoj muzici i kulturi. Prvi sastanak između OIRT-a i EBU-a bio je održan u Helsinkiju 1957. godine, nakog čega je usledila razmena programa između ove dve organizacije za emitovanje. Jedan od prvih primera razmene programa je emitovanje Evrovizije u državama Istočnog bloka. Na drugom sastanaku, održanom takođe u Helsinkiju 1964. godine, članovi OIRT-a su predložili da se organizuje zajedničko muzičko takmičenje, ali je njihov predlog odbijen. Članovi EBU-a su predložili da OIRT oformi sopstveno takmičenje, nalik na Evroviziju. Godinu dana kasnije realizovaće se – Intervizija.
Prvi ciklus Intervizije se održao u Čehoslovačkoj od 1965. do 1968. godine. Po ugledu na Evroviziju, do 1967. godine, pravo na učešće na Interviziji imale su države koje su bile deo Intervizijske mreže: Čehoslovačka, Istočna Nemačka, Mađarska, Poljska, Sovjetski Savez, Bugarska i Rumunija. Neutralne države, poput Finske i Jugoslavije, bile su jedine države sa predstavnicima u oba takmičenja zahvaljujući svojim članstvima u EBU i OIRT. Jugoslovenski pevač, Vice Vukov je 1968. godine osvojio drugo mesto na takmičenju Intervizija, sa pesmom Ako sada odeš. U okviru ovog ciklusa takmičenja najpoznatija ličnost bila je čehoslovački pevač Karel Got koji je dva puta bio intervizijski pobednik, 1965. godine (sa pesmom Tam, kam chodí vítr spat) i 1968. godine.
Dolaskom Aleksandara Dubčeka na čelo Komunističke partije Čehoslovačke 1968. godine započete su političke reforme, poznatije kao Praško proleće. Cilj je bio liberalizacija države, koja je uključivala ukidanje cenzure medija, kao i mogućnost učestvovanja zapadnoevropskih predstavnika na Interviziji. Tako je 1968. godine Intervizija postala prvo međunarodno takmičenje za vreme Hladnog rata koje je bilo otvoreno za države koje su bile članice i EBU, odnosno prvo takmičenje na kojem su učestvovali predstavnici iz država oba bloka. Nažalost, otvorenost prema zapadnim uticajima i saradnja između dva bloka, navela je Sovjetski Savez i njegove saveznike iz Varšavskog pakta da uguše Praško proleće iste godine, što je označilo i kraj ovog takmičenja.
Drugi ciklus Intervizije održao se u Poljskoj od 1977. do 1980. godine, s obzirom na to da je poljska medijska scena sedamdesetih godinama bila otvorenija za zapadne kulturne uticaje nego većina drugih država Istočnog bloka. Intervizija je ovog puta bila nastavak Međunarodnog festivala pesme u Sopotu koje se održavalo od 1961. godine, a čiji je osnovač bio pijanista, kompozitor i šef Poljskog radija, Vladislav Špilman (o čijem je životu za vreme Drugog svetskog rata snimljen film Pijanista, režisera Romana Polanskog). Intervizija je u svom drugom ciklusu ponovo bila međunarodno takmičenje na kome su učestvovali predstavnici država iz oba bloka. Takođe, kao specijalni gosti nastupali su i izvođači, često iz zapadnih zemalja ili SAD, koji nisu učestvovali na samom takmičenju. Nezaboravan nastup priredila je grupa Boney M sa pesmom Rasputin. Politička neslaganja, društveno nezadovoljstvo i ekonomska kriza u Poljskoj krajem sedamdesetih godina označili su kraj ovog takmičenja. Poljski Radio i Televizijski komitet su 1981. izjavili da u trenutnoj ekonomskoj i društvenoj napetoj situaciji takvi troškovi ne bi bili prihvaćeni od strane stanovništva. Za vreme Hladnog rata takmičenje se više nije održavalo.
Posledice uticaja zapadne popularne muzike i industrije zabave u državama Istočnog bloka bili su održavenje ne samo Intervizije, već i mnogih drugih festivala popularne muzike širom Poljske i Čehoslovačke od pedesetih do sedamdesetih godina, među kojima su: Sopot džez festival u Poljskoj (1956), Međunarodni džez festival u Pragu (1964), Međunarodni festival pesme u Sopotu (1961) i Međunarodni televizijski festival Zlatni Prag u Pragu (1964). Takođe, mnoge pesme zapadnoevropskih izvođača postajale su hitovi u Istočnoj Evropi kada su snimljene u lokalnim obradama. Jedan od takvih primera je pesma Jak mám spát koju je otpevala čehoslovačka pevačica Helena Vondráčková (inače pobednica na Interviziji 1977). Ova pesma je obrada evrovizijske pobedničke pesme Après toi iz 1972. godine.
Ovo takmičenje čini i dalje aktuelnim pokušaj njegovog obnavljanja 2014. godine od strane Rusije. Ponovna zainteresovanost za obnavljanje Intervizije usledila je 2023, nakon isključenja Rusije sa Evrovizije 2022. godine zbog njenog sukoba sa Ukrajinom. U februaru 2025. godine, zvanično je potvrđeno da će se takmičenje Intervizja održati u Moskvi, krajem godine. Obnova i aktuelizacija muzičkog takmičenja Intervizija potvrđuje da ovo veliko takmičenje nikada nije bilo samo platforma za umetnički izraz i predstavljanje savremenih muzičkih trendova, već i odraz geopolitičkih zbivanja, baš kao što je to slučaj i sa Evrovizijom.
maj, 2025.
