piše: Ana Samardžić

Priča o beogradskim vladarskim rezidencijama duga je i isprepletana nacionalnom istorijom, porodičnim pričama, različitim kulturnim modelima, ideologijama i arhitektonskim stilovima. Ako se izuzme srednjovekovni dvor despota Stefana Lazarevića, u Beogradu je postojalo deset novovekovnih i modernih rezidencija srpskih vladara, najpre konaka iz 19. veka, a potom i dvorova koji su građeni u prvoj polovini 20. veka, od kojih je danas ostalo svega šest. Pored njih, postojala su i pojedina dodatna zdanja u okviru kompleksa dvorova, kao i zdanja u kojima su vladari živeli dok se njihove rezidencije nisu izgradile, zbog čega cela priča o beogradskim dvorovima verovatno deluje komplikovano. Ko su bili graditelji beogradskih dvorova, u kojim stilovima su izgrađeni i čemu oni danas služe, saznaćemo u sledećim redovima, a za one koji žele da saznaju više o arhitektama koji su izgradili Beograd, preporuka je kapitalno delo Divne Đurić Zamolo Graditelji Beograda od 1815–1914 koje je bilo osnova i za ovaj tekst.

Nepoznati arhitekta, Gospodarski konak, 1818.

Foto: Luka Mladenović, Gospodarski konak, 1933, reprodukovano iz vodiča grupe autora, Konak kneginje Ljubice: Enterijeri beogradskih kuća 19. veka, Muzej grada Beograda, Beograd 2012.

Prvi konak kneza Miloša Obrenovića u Beogradu bio je poznat pod nazivom Gospodarski konak. To je bilo zdanje koje je kupila država da bi knez Miloš u njemu boravio, dok je bio u Beogradu. Izgrađen je 1818. godine u tradicionalnom, tursko-balkanskom stilu, u konstrukciji bondruka kao jednospratna kuća. Nalazio se prekoputa glavnog ulaza u staru crkvu Sv. Arhangela Mihaila (današnje Saborne crkve) na mestu današnje zgrade Patrijaršije, na istoj parceli do prvobitne zgrade Mitropolije. Njegov detaljniji izgled poznat je samo zahvaljujući opisima Joakima Vujića i nekolicine drugih onovremenika, kao i na osnovu jednog crteža međuratnog umetnika Luke Mladenovića iz 1933. godine. Knez Miloš je retko boravio u ovom konaku. Do izgradnje novog konaka, ovde su uglavnom stanovali članovi njegove porodice, a nakon Miloševe abdikacije 1839. godine, u dve sobe na spratu useljena je bogoslovija, a potom i štamparija u prizemlju. Gospodarski konak je srušen 1847. godine kao dotrajala građevina, a na njegovom mestu izgrađena je nova Mitropolija oko 1850. godine (koja je srušena 1934. godine kada je započeta izgradnja današnje zgrade Patrijaršije).

Hadži Nikola Živković, Konak kneginje Ljubice, 1829–1831.

Za izgradnju novog konaka prekoputa ulice, knez Miloš je angažovao arhitektu Hadži Nikolu Živkovića koji je konak sagradio 1831.godine u tradicionalnom balkanskom stilu, ali sa vidnim elementima evropske arhitekture, poput pilastara i lukova na fasadi, što je ukazivalo, između ostalog, i na Miloševu postepenu promenu politike. Orijentalni enterijer, po uzoru na carigradske kuće, kako je knez želeo, podrazumevao je prizemlje sa centralnom divanhanom i okolo raspoređenim manjim sobama, manjim i većim amamom, sprat slične strukture sa manjom i većom divanhanom i kulom osmatračnicom, kao i podrum. U konak se nekada ulazilo sa strane reke Save. Ubrzo, Miloš je prepustio ovaj konak sinovima i supruzi Ljubici (po kojoj on danas nosi ime) želevši da bude što dalje od turske vojske koja je bila stacionirana na Beogradskoj tvrđavi i Kalemegdanu, te je zato poručio izgradnju novog konaka u, tada znatno udaljenijem, Topčideru u koji se preselio. Porodica Obrenović se iz ovog konaka zbog političkih prilika iselila 1842. godine, kada je napustila zemlju, a od tada je ovo zdanje nekoliko puta promenilo namenu. Danas on pripada Muzeju grada Beograda, a njegova stalna postavka odnosi se na enterijere beogradskih kuća u 19. veku.

Hadži Nikola Živković, Konak kneza Miloša u Topčideru 1831–1833/34.

U izolovanoj, mirnoj i zelenoj sredini, knežev omiljeni arhitekta ponovo je izgradio konak slične spoljašnje i unutrašnje strukure. Dok je eksterijer konaka kneginje Ljubice suptilnijih formi i linija, eksterijer konaka u Topčideru je oštrijih ivica, ali njegov enterijer krase oslikane šarene tavanice. Već tada počinje praksa da evropski dvorovi bivaju građeni daleko od centara prestonica, u prirodnim okruženjima koji vladarskim porodicama omogućavaju intimu. U sklopu ovog dvorskog kompleksa izgrađeni su i park i crkva Sv. apostola Petra i Pavla čiju je gradnju nadgledao Hadži Nikola Živković, ali su je gradili Janja Mihailović i Nikola Đorđević. Kasnije je, oko 1860. godine, i knez Mihailo poručio izgradnju malog konaka, odmah iza očevog zdanja. Konak kneza Miloša danas pripada Istorijskom muzeju Srbije.

Franc Dobi, Konak kneza Miloša kod Vaznesenjske crkve, 1829-1836.

Još jedan konak kneza Miloša, poznat i kao Knežev dvor u Savamali, počeo je da se gradi već 1829.godine, ali je zbog nezahvalnog terena njegova izgradnja potrajala nekoliko godina. Zdanje koje je zauzimalo ogromnu površinu između današnjih ulica Kneza Miloša, Nemanjine, Balkanske i Admirala Geprata, završio je arhitekta Franc Dobi u klasicističkom stilu, prema novom projektu (u koji je neke izmene uneo i arhitekta Franc Janke). Knez Miloš je zdanje namenio sinovima i nije boravio u njemu, ali je ono ubrzo postalo Ministarstvo finansija. Zgrada je stradala u Drugom svetskom ratu. Od ovog kompleksa je danas ostao samo amam, a na velikoj parceli izgrađeni su nova zgrada Ministarstva finansija i Finansijski park.

Nepoznati arhitekta, Stari konak (Simićeva kuća), oko 1840.

Zdanje koje često izaziva zabunu u javnosti verovatno zbog toga što je poznato pod različitim imenima (ali i zbog svoje istorije i nepoznatog graditelja) jeste kuća političara i ustavobranitelja Stojana Simića, te otuda i naziv Simićeva kuća. Po smeni dinastije Obrenović 1842. godine, na vlast dolazi knez Aleksandar Karađorđević, za koga država 1843. godine otkupljuje Simićevu kuću za potrebe kneževe rezidencije. Kuća u stilu klasicizma je poznata sa fotografija, razglednica i litografija, a nalazila se na Terazijama, između današnjeg Starog i Novog dvora. Od drugog dolaska kneza Miloša Obrenovića na vlast 1858. godine, u ovoj kući borave gotovo svi njegovi naslednici, počev od kneza Mihaila, čak i kada su nova zdanja, njima namenjena, bila izgrađena (dvor za Mihaila i dvor kralja Milana), te je ona prozvana i Stari konak. U njoj je izvršen atentat na kralja Aleksandra Obrenovića i kraljicu Dragu 1903. godine, a kuća je godinu dana kasnije srušena. Na njenom mestu je danas park između dvorova. 

Kosta Šreplović, Dvorac kneza Mihaila, oko 1860.

Dvorac izgrađen za prestolonaslednika Mihaila Obrenovića malo je poznat široj javnosti, jer je vrlo brzo promenio namenu, a dokumentacija o njemu je veoma oskudna. Pored toga, knez ga gotovo nije ni koristio, preferirajući da boravi u Starom konaku ili u Topčideru. Dvorac je poznat sa jednog plana, razglednice i crteža na osnovu kojih se može zaključiti da je bio izgrađen u duhu romantizma. Najupečatljivija odlika arhitekture ovog dvorca bili su dekorativni elementi u vidu krova i nazubljene kulice. Iako se dugo smatralo da je autor ovog dvorca arhitekta Kosta Šreplović, noviji istraživači nedavno su izneli mišljenje da je to malo verovatno jer je on 1860-ih godina tek završio studije, te mu ne bi tako brzo bio dodeljen ovako veliki projekat (Tijana S. Borić). Ubrzo je zdanje počelo da se koristi kao Ministarstvo unutrašnjih i spoljnih poslova, a 1911. godine je srušeno kako bi se na njegovom mestu izgradio današnji Novi dvor.

Aleksandar Bugarski, Dvor kralja Milana (Stari dvor), 1881–1884.

Izgradnju reprezentativnog i monumentalnog dvora poručio je Milan Obrenović 1881, a Srbija je godinu dana kasnije, 1882. godine,  postala kraljevina. Arhitekta dvora bio je Aleksandar Bugarski, a dvor predstavlja akademističku građevinu, simetrične osnove, sa antičkim, renesansnim i baroknim dekorativnim elementima, što celo zdanje čini jednim velelepnim eklektičnim primerom. Najkarakterističniji motiv su karijatide na fasadi, a dvor je nekada imao i krune na vrhovima dveju kupola, koje nakon oštećenja tokom Prvog i Drugog svetskog rata nisu vraćene u prvobitno stanje. Rekonstrukcije posle ratova znatno su izmenile izgled dvora. Najupečatljiviji deo nekadašnjeg enterijera bila je zimska bašta sa staklenim krovom i duplim drvenim stepeništem, koje je takođe stradalo u Drugom svetskom ratu. U okviru nekada ograđenog kompleksa se pored dvorske bašte i manjih zdanja, nalazila i zgrada dvorske straže, od 1918. godine poznata kao Maršalat, koju je 1920-ih dogradio arhitekta Momir Korunović, a koja je srušena 1958. kada je formiran tadašnji Trg Marksa i Engelsa (današnji Trg Nikole Pašića). Kralj Milan i kraljica Natalija Obrenović, kao i kralj Aleksandar i kraljica Draga, koristili su dvor samo za zvanične posete. Danas je u Starom dvoru smeštena Gradska skupština.

Stojan Titelbah, Dvor kralja Aleksandra (Novi dvor), 1911–1921.

Izgradnju dvora poručio je kralj Petar za svog naslednika Aleksandra I Karađorđevića još oko 1908, ali je zdanje započeto tek 1911. godine. Dvor je do izbijanja Prvog svetskog rata, kada je izradnja prekinuta, izgradio Stojan Titelbah u duhu nešto slobodnijeg akademizma. Nakon rata dvor je obnovila ista grupa arhitekata koja je učestvovala i na obnovi Starog dvora. Do njegove konačne izgradnje i useljenja, kralj Aleksandar živeo je u Kući Krsmanovića na Terazijama (danas poznatoj i kao zgrada Protokola u kojoj je potpisano stvaranje nove države Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca 1918. godine). Kralj Aleksandar se sa kraljicom Marijom u Novi dvor uselio 1922. godine, kada je dvor postao zvanična rezidencija i bio to sve do 1934. kada je po kraljevoj želji, ustupljen za Muzej kneza Pavla koji se tu nalazio do 1948. godine. Nakon rata je dvor izmenjen od strane arhitekte Milana Minića. Danas je u Novi dvor smešteno Predsedništvo.

Živojin Nikolić, Nikolaj Krasnov, Kraljevski dvor na Dedinju, 1924–1929.

Kralj Aleksandar I Karađorđević malo se zadržao na Novom dvoru i vrlo brzo je pristupio sada uveliko ustaljenoj praksi da se privatne rezidencije grade u izolovanim, prirodnim okruženjima. Za svoj dvorski kompleks koji je gradio ličnim sredstvima, izabrao je Dedinje. Najpre je izgrađen Kraljevski dvor u srpsko-vizantijskom stilu, a potom i novi dvor. Kraljevski dvor izgradio je arhitekta Živojin Nikolić koji se u znatnoj meri oslonio na ruskog arhitektu Nikolaja Krasnova, zaduženog prvenstveno za raskošni enterijer dvora. Najautentičniji deo dvora je podrum, čija je dekoracija inspirisana ruskom tradicijom i bajkama, ali i srpskom srednjovekovnom istorijom.

Aleksandar Đorđević, Beli dvor na Dedinju,1936.

Kralj Aleksandar, stradavši u Marseju 1934. godine, nije dočekao da vidi završen novi dvor za svoje naslednike, prinčeve Petra, Tomislava i Andreja. Novi dvor je ubrzo dobio ime Beli dvor, zbog bele neorenesansne fasade. Arhitekta Aleksandar Đorđević je dvor izgradio u duhu akademizma, veoma jasnih i simetričnih linija, ali istovremeno vrlo elegantnih. Beli dvor, kao i Kraljevski, poseduje reprezentativnu umetničku kolekciju. Malo izdvojen u okviru dvorskog kompleksa, ali i dalje u zelenom okruženju, zajedno sa Kraljevskim dvorom i terazijskim dvorovima u određeno doba godine i pod određenim uslovima, otvoren je za posetioce.  

jun, 2020.

2 thoughts on “Dvorovi Beograda”

  1. Da je srece i inicijative, dvorski kompleks na Terazijama bi mogao biti obnovljen…Ne znam sta je prepreka da se obnovi Stari konak, kada mesto na kome je bio zjapi prazno….Takodje i gvozdena ograda.Prvo ulepsali bi grad, privikli bi turiste i sto je najbitnije odali bi pocast velikoj dinastiji Obrenovic, narocito sramno ubijenim na tome mestu,kralju Aleksandru ikraljici Dragi.

    1. Dragi Lazare,

      Hvala što čitate naš časopis. Ukoliko ste ljubitelj nekih starih zdanja u Beogradu, preporučujemo sledeće linkove:

      – Skyscrapercity https://www.skyscrapercity.com/…/%D0%A1%D0%BB%D0%B8%D0…/

      – Beograd koga više nema
      http://politikin-zabavnik.co.rs/…/beograd-koga-vise-nema

      – СРПСКИ АРХИТЕКТИ / SERBIAN ARCHITECTS
      https://www.facebook.com/srpski.arhitekti.ag/?hc_location=ufi

      – Crno-beli Beograd https://www.facebook.com/crnobeli.beograd/?hc_location=ufi

      – Distrikt 6 https://www.facebook.com/udruzenjedistrikt6/?hc_location=ufi

      Srdačan pozdrav,

      Redakcija KUŠ!-a

Leave a Reply

Your email address will not be published.