Studentski park, foto: Magdalina Radovanović

Letos, verovali vi ili ne, na prostoru Studentskog parka, svako se mogao vratiti u vreme 1824. godine, kada je oživljena slika zaboravljenog devetnaestovekovnog Beograda. Godine 2018. se to, doduše, zvalo Beogradski noćni market, a davne 1824. Velika pijaca. Sadržaj je, razume se, većinski bio isti. Svakojaka hrana, piće, zanatlijski i dizajnerski radovi i sve ostalo što se može i što bi se trebalo naći na svakoj pijaci svugde u svetu. Tu je, eto, letos oživela prva pijaca u Beogradu koja je bila poznata kao Velika pijaca ili Pijaca Svetog Andreje.

Studentski park, foto: Magdalina Radovanović

Glavno mesto za pazar, ali i štošta drugo:

Velika pijaca je podignuta 1824. godine na mestu nekadašnjeg turskog groblja, a današnjeg Studentskog parka. Međutim, do njenog otvaranja, srpski seljaci su bili prinuđeni da svoje proizvode prodaju na putevima kojima se prilazilo gradu, dok bi ih turski vojnici, nakon otkupa, prodavali u samom centru Beograda po, naravno, višim cenama. Zbog ovakvog izrabljivanja, beogradskom veziru su prečesto stizale žalbe, te je on doneo odluku da u blizini puta za Stambol nikne prva pijaca na kojoj je svako, a tu mislim i na Srbe i na Turke, mogao izneti svoje proizvode i ponuditi ih zainteresovanim kupcima. Tako je u 19. veku nastalo glavno mesto za pazar u Beogradu! Zbog velikog prometa i gužve koja se pravila od trenutka kada je i Srbima dozvoljeno izlaganje sopstvenih proizvoda, srpske vlasti bile su prinuđene da donesu saobraćajne regulative za dolazak seljaka i smeštaj njihovih kola. Takođe su zabranile ulazak svinja u varoš kako se muslimansko stanovništvo ne bi vređalo. Na ovom primeru vidimo da je prostor Velike pijace bio mesto susreta dve vere, te je samim tim bila potrebna obazrivost i proračunatost kako ne bi došlo do kakvih nesuglasica. Velika pijaca je predstavljala i najprostraniji otvoreni prostor u varoši i razdvajala je muslimanski i hrišćanski Beograd. Kako se o pijaci i njenim karakteristikama često pisalo, citirala bih jedan od spisa koji je potvrđivao pomenutu graničnu funkciju Velike pijace između muslimanskog i hrišćanskog sveta.

„U centru grada nalazi se otvoren trg, koji predstavlja demarkacionu liniju između polumeseca i krsta. Na jednoj strani najbogatiji senatori su sagradili velike i lepe kuće, u nemačkom stilu, sa bleštavo belim, sveže okrečenim zidovima i svetlozelenim kapcima na prozorima. Sa druge strane je džamija i veoma stari baštenski zidovi, sa orahovim drvećem i istočnjačkim krovovima iza njega. Pogledajte tu sliku i imaćete pred sobom onaj tip domaće arhitekture koji se nalazi između vas i snegom zavejanih koliba Laponije; bacite pogled prekoputa, i na krilima mašte ćete se lako preseliti na divni jug, sa mirtama, mermernim stepeništem i miomirisnim vetrovima.”

Prostor pijace je, osim mesta susreta dve vere, bio i mesto gde se seosko stanovništvo susretalo sa stanovnicima grada. Seljaci obučeni u narodne nošnje privlačili su poglede stranaca i davali živopisan izgled ovoj pijaci. Tik do nje je ovde mesto našlo i više raskošnih privatnih kuća uglednijih srpskih građana, kao i Kapetan Mišino zdanje iz 1857. Samim tim, ona je zauzimala i važno mesto u političkom životu grada. Tako su se tu odvijali mnogi efemerni spektakli povodom najrazličitijih, značajnih političkih događaja. Zanimljivo je pomenuti da su, pored stvari koje i danas možemo naći na pijaci, ljudi devetnaestog veka ovde dolazili kako bi pronašli, a potom i angažovali svoju kućepaziteljku, takozvanu zusku ili pedantnu damu. One su ovde pokazivale svoje umeće, te su ih potencijalne mušterije uglavnom mogle videti kako glancaju posuđe, čiste cipele, peru veš ili šiju.

Rumunski slikar i fotograf Karol Pop Satmari naslikao je u drugoj polovini 19. veka par scena sa Velike pijace, na kojima se ogleda raznovrsnost i bogatstvo seoskog odela iz okoline Beograda.

Zašto je Emilijan Josimović bitna faca ove priče?

Godine 1887. nakon što smo Turcima rekli zbogom, iskazivanje pravoslavnosti srpskog naroda postalo je neometano. Zato je prvi korak bio promeniti ime Velika pijaca u Pijaca Svetog Andreja.

Potom je naš čuveni Emilijan Josimović, arhitekta i profesor Velike škole, dobio zadatak da deosmanizuje Beograd i da mu nov nacionalni identitet. U varoši u tom trenutku, osim što je falilo još pijaca, falile su i zelene površine. U svom urbanističkom planu, Emilijan je ponudio rešenja za sve navedene, ali i mnoge druge nedostatke devetnaestovekovnog Beograda. Posebnu pažnju posvetio je prostorima za nove pijace, jer je smatrao da jedna, koliko god bila velika, nije dovoljno pristupačna čitavom beogradskom stanovništvu. Takođe, želeo je da prostor koji je tada zauzimala pijaca iskoristi na bolji način. Smatrao je da on mora imati važnu saobraćajnu funkciju, jer su tuda prolazili mnogi putevi koji su spajali različite delove varoši. Po mišljenju Josimovića je, zatim, u sredini pijace trebalo postaviti i jednu česmu! Na kraju je dao predlog da se pijaca izmesti na tri nove tačke Beograda, da stara postane park i tako doprinese rešavanju problema nedostatka zelenih površina u gradu. Kako je njegov plan samo delimično bio ostvaren, Velika pijaca je nastavila sa radom do 1926. godine, u, doduše, nešto manjoj površinskoj razmeri, zbog novoizgrađenog Univerzitetskog parka. Onda ju je Gradska uprava konačno zatvorila i sagradila tri nove pijace. Tada su, dragi moji, nastale Kalenić, Zeleni venac i Jovanova pijaca! S povećanjem broja stanovnika rasla je i potreba za novim pijacama, pa su nam nastale i do dana današnjeg opstale  pijace na Dušanovcu, Voždovcu i Karaburmi.

Studentski park, foto: Magdalina Radovanović

Emilijan Josimović je skratio Veliku pijacu za polovinu, a preostali deo je pretvorio u park. Pijaca je tada pomerena nešto niže, na mesto gde je danas Osnovna škola Mihajlo Petrović Alas. Ta pijaca bila je poznata pod nazivom Jovanova pijaca, a nestala je izgradnjom pomenute škole.

Ova površina smeštena na Studentskom trgu je, vidimo, iz decenije u deceniju dobijala različite funkcije i vizuelni identitet. Izgled najsličniji današnjem, dobila je krajem 19.veka kada je postala park u čiju su unutrašnjost postavljeni spomenici Dositeja Obradovića i Josifa Pančića, botaničara čije su se biljke, čak dvadeset i jedna vrsta, našle unutar samog parka opasanog ogradom koja predstavlja fuziju istorijskih stilova. Do 2008. najstarije drvo bila je stodvadesetogodišnja japanska sofora, čije se stablo, nakon što je posečena, iskoristilo za pravljenje spomenika u vidu klupe. Osim što je Studentski park postao dom mnogim stablima, on je tradicionalno, kao i Velika pijaca tokom devetnaestog veka, nastavio da privlači mlado stanovništvo iz svih krajeva Srbije, ostajući tako jedna od glavnih tačaka Beograda.

                                                                                                                     piše: Irena Radovanović
                                                                                                 
                    

 

Leave a Reply

Your email address will not be published.