Piše i fotografiše: Mina Marković
Narodni muzej u Požarevcu predstavlja jednu od najznačajnijih ustanova za proučavanje i očuvanje kulturnog nasleđa istočne Srbije i Braničevskog okruga. Njegova arheološka zbirka naročito je poznata po predmetima pronađenim na lokalitetu Viminacijum, jednom od najvažnijih gradova Rimskog carstva na prostoru današnje Srbije i značajnom vojnom, administrativnom, privrednom i kulturnom centru provincije Gornja Mezija. Pored bogatog rimskog nasleđa, Narodni muzej u Požarevcu baštini i prezentuje brojne predmete iz različitih arheoloških perioda, od bakarnog i bronzanog doba, preko gvozdenog doba, pa sve do antičkog i srednjovekovnog perioda. Zahvaljujući raznovrsnosti svojih zbirki, muzej pruža sveobuhvatan uvid u kulturni i istorijski razvoj ovog područja kroz različita istorijska razdoblja.
Na samom ulazu u dvorište muzeja nalazi se Lapidarijum, u kojem je smeštena zbirka antičkih spomenika prikupljenih još od 1947. godine. Većina ovih spomenika nastala je između 1. i 4. veka i potiče sa teritorije Braničeva i arheološkog lokaliteta Viminacijum. Prilikom obilaska Lapidarijuma može se videti više od sto spomenika različite namene i dimenzija. Među njima se nalaze sarkofazi, nadgrobni i votivni spomenici, stubovi, kapiteli, kao i primeri monumentalne skulpture. Posebnu pažnju privlače mermerna skulptura Togatusa iz 2. veka, smeštena pred sam ulaz u prostor muzeja, kao i Prokoneski sarkofag sa girlandama, izrađen od kvalitetnog mermera i ukrašen bogatom reljefnom dekoracijom karakterističnom za rimsku funerarnu umetnost.
Većina spomenika bogato je ukrašena figuralnim, floralnim i životinjskim motivima izvedenim u dubokom i plitkom reljefu, sa prikazima božanstava, mitskih bića, portreta pokojnika i mnogih drugih dekorativnih ornamenata. Posebno se izdvaja predstava Tračkog konjanika na mermernom sarkofagu, čiji je kult bio široko rasprostranjen u rimskim provincijama na Balkanu, pa tako i na prostoru Viminacijuma. Na reljefima se najčešće predstavlja kao jahač, kako lovi divlju životinju, kako prilazi oltaru ili učestvuje u nekoj ritualnoj sceni. Među ikonografskim motivima prisutna je i predstava Atisa, maloazijskog božanstva povezanog sa kultom Kibele, čiji se lik prepoznaje po frigijskoj kapi i često se javlja na rimskim nadgrobnim spomenicima kao simbol obnove života i besmrtnosti. Upravo se kroz ovu bogatu zbirku antičkih spomenika mogu sagledati različiti umetnički i stilski uticaji, pre svega helenistički, maloazijski i panonski. Ovakva raznolikost nam potvrđuje značaj Viminacijuma kao važnog kulturnog centra rimskog Balkana.
Odmah pri ulasku u muzej, posetioci imaju priliku da se, uz različite izložene predmete, upoznaju sa periodom praistorije i antike na prostoru Braničeva. U pitanju je arheološka zbirka koja je hronološki organizovana i obuhvata predmete od mezolita i neolita do rimskog perioda, ukazujući na tok razvoja ljudskih zajednica, naselja i kultura na ovom području tokom više hiljada godina. Važan segment postavke čine predmeti iz mezolita i neolita, među kojima se izdvajaju eksponati povezani sa kulturom i umetnošću Lepenskog Vira kao i starčevačkom i vinčanskom kulturom. U ovom delu muzejskog prostora mogu se videti kameni i koštani alati, keramičke posude i mnogi drugi predmeti i figurine koje svedoče o razvoju prvih zemljoradničkih zajednica, kao i o njihovom duhovnom životu.
Upravo tako posebnu vrednost imaju antropomorfne i zoomorfne figurine, kao i bogato ukrašena keramika sa urezanim, slikanim i geometrijskim ornamentima i motivima koji ne predstavljaju samo predmete za svakodnevnu upotrebu, već nam pružaju uvid u religijska verovanja starih naroda, kao i simboličkim i estetskim vrednostima praistorijskih zajednica. Među najznačajnijim i najprepoznatljivijim primerima praistorijske umetnosti na prostoru Evrope i Balkana nalaze se kamene skulpture iz Lepenskog Vira, jedinstvene po spoju ljudskih i ribolikih formi, koje svedoče o složenom simboličkom i religijskom svetu stanovnika ovog naselja.
Značajnu celinu čine i predmeti sa lokaliteta Belovode, jednog od najvažnijih praistorijskih nalazišta u Srbiji, poznatom po najranijim tragovima metalurgije bakra u Evropi. Arheološka istraživanja pokazala su da su njegovi stanovnici poznavali postupke dobijanja i obrade bakra već tokom druge polovine 4. milenijuma pre nove ere. Zbog toga Belovode predstavljaju jedan od ključnih lokaliteta i izvora za proučavanje tehnološkog razvoja i društvenih promena koje su obeležile period kasnog neolita. Postavku upotpunjuju predmeti iz bakarnog i bronzanog doba koji svedoče o tehnološkom napretku, ali i o promenama u društvenoj organizaciji praistorijskih zajednica tokom vremena. Među njima se izdvajaju metalno oružje, alatke, nakit, koji ukazuju na razvoj zanatstva, trgovine, ali i na nove umetničke forme zasnovane na obradi metala i dekorativnom oblikovanju predmeta.
Antički deo izložbe u Narodnom muzeju u Požarevcu posvećen je rimskom periodu i značajnim lokalitetima sa prostora Braničeva. Među njima se izdvaja Lederata, antički grad i glavna strateška tačka na obali Dunava i najprikladnije mesto prelaska reke, kao i Margum, rimski grad i vojni centar smešten na ušću Velike Morave u Dunav, u kojem je do početka 2. veka boravila IV Flavijeva legija, nakon čega je premeštena u Singidunum. Posebno je zanimljiv podatak da je, prema istorijskim izvorima, u Margumu 284. godine ubijen car Karin, čime je Dioklecijanu otvoren put ka preuzimanju vlasti u Rimskom carstvu.
Značaj ovog grada bio je veliki i tokom srednjeg veka, kada se pominje pod imenom Morava. U tom periodu u gradu se nalazilo episkopsko sedište, što svedoči o njegovom verskom i političkom značaju. Upravo kroz izložene predmete, mape i rekonstrukcije posetioci mogu da steknu uvid u razvoj rimskih naselja, vojnih logora, puteva i privrednih aktivnosti na ovom području. Među izloženim predmetima posetioci mogu videti skulpture, reljefno dekorisane nadgrobne i votivne spomenike, keramičke posude, oružje, novac, nakit i brojne druge predmete svakodnevne upotrebe.
Umetnički izraz ovog perioda karakteriše vrlo realistično prikazivanje ljudskih figura, bogata dekoracija i raznovrsni ikonografski motivi inspirisani rimskom religijom, mitologijom i svakodnevnim životom. Tako se u ovoj celini muzeja mogu videti i sačuvani fragmenti figurina za koje se pretpostavlja da predstavljaju božanstva i mitološke ličnosti, poput Dionisa, Apolona, Artemide, Venere i Herakla.
Vrlo važnu celinu postavke čini i prostor posvećen eksponatima vezanim za Viminacijum, jedan od najznačajnijih gradova Rimskog carstva na prostoru Balkana i prestonicu provincije Gornja Mezija. Viminacijum se razvio uz vojni logor VII Klaudijeve legije, koja je štitila dunavsku granicu carstva i imala važnu ulogu u razvoju grada kao značajnog vojnog, administrativnog i privrednog centra. Ovde posebnu pažnju privlače predmeti vezani za antičku medicinu, među kojima su otkriveni grobovi lekara i brojni hirurški instrumenti, što potvrđuje visok nivo medicinskog znanja i prakse.
Arheološka zbirka Narodnog muzeja u Požarevcu bogata je reprezentativnim primerima nakita, ukrasnih predmeta, kozmetičkog pribora i sitne bronzane plastike iz rimskog perioda, koji svedoče o visokom stepenu razvijenosti zanatstva i umetničke delatnosti u Viminacijumu tokom 2. i 3. veka. Tako posebnu celinu postavke čini i prostorija sa vitrinom u kojoj je izložen srebrni nakit iz 17. i 18. veka, pronađen na teritoriji Požarevca. Ovi predmeti posetiocima pružaju uvid u karakteristike narodnog nakita i njegov razvoj pod uticajem različitih kulturnih i društvenih okolnosti.
Veliku pažnju u ovom delu postavke privlače i fragmenti fresaka i zidnih dekoracija pronađenih u Viminacijumu, koji govore o procvatu lokalnih slikarskih radionica i bogatoj dekoraciji rimskih građevina. Sačuvani delovi fresaka ukrašeni su motivima iz biljnog i životinjskog sveta, kao i ranohrišćanskim motivima, koji su imali ne samo dekorativnu već i simboličku ulogu. Ovi dekorativni motivi bili su naročito zastupljeni u oslikanim zidnim grobnicama iz 4. veka i danas predstavljaju važno svedočanstvo o kulturnim, umetničkim i religijskim promenama, kao i o shvatanjima koja su oblikovala život i verovanja stanovništva ovog područja.
Arheološka zbirka Narodnog muzeja u Požarevcu odlična je destinacija za ljubitelje istorije, arheologije i sve koji žele da istraže bogato antičko nasleđe naših prostora. Ova zbirka pruža sveobuhvatan i vrlo sadržajan uvid u društveni, vojni, privredni i umetnički život na prostoru Braničeva. Izložba takođe ističe Viminacijum kao jedan od najznačajnijih centara na granici Rimskog carstva. Izloženi predmeti i eksponati nisu samo zanatska dela, već živa svedočanstva o intenzivnim kulturnim vezama i Braničevu kao autentičnom području na kojem su se prožimali različiti društveni i umetnički uticaji, čineći ovu oblast Balkana neizostavnim delom evropske baštine. Stalnu postavku arheološke zbirke Narodnog muzeja u Požarevcu publika može posetiti radnim danima od 7.30 do 15.30 časova.
jul, 2026.
