piše: Nevena Stajković
Da bismo se podrobnije bavili Vukovom borbom da narodni jezik postane književni, pa tako došli i do zvanične godine njegove pobede, moramo istaći da je na tom putu naš prvi filolog imao prethodnike. Naime, Dositej Obradović insistirao je na tome da se piše na jeziku koji će razumeti najprostiji seljani i pastiri, ali tadašnji pisci, odnosno njigova dela – ostaju gluva i nema za srpsku stvarnost, za narodni život; u tadašnjoj lirici nema osećanja za ritam i melodiju srpskog jezika.
Prelaz između 18. i 19. veka u našoj književnosti obeležio je sentimentalizam, kojim dominira građanska poezija. Istina, ona predstavlja most između narodne i umetničke poezije, utoliko što se u njoj italijanski, petrarkistički elementi kombinuju sa motivima i izražajnim sredstvima narodne lirike. Prisutan je i klasicizam, kome pripadaju dela Aleksija Vezilića i Lukijana Mušickog.
Prvi srpski ustanak (1804) predstavlja nacionalnu i socijalnu revoliciju i stvara uslove za nacionalni, politički i kulturni razvitak. Osetivši i osvestivši ovaj trenutak, glavni junak naše priče stupa na scenu. Vuk Stefanović Karadžić zalagao se za jezik kojim je govorio nepismeni narod. Naša poezija nastaje upravo u narodu i na tom jeziku i na toj poeziji, misli on, treba da se zasniva čitava naša književnost, za razliku od književnosti sentimentalizma i klasicizma koja je pisana crkvenoslovenskim. To je najvažniji motiv Vukove borbe, koja će trajati trideset godina, a koja, može se reći, počinje njegovom kritikom romana Ljubomir u Jelisijumu i Usamljeni junoša Milovana Vidakovića. Kritika ovih romana, između ostalog, odnosi se na mešanje dva jezika – srpskog i crkvenoslovenskog.
„Vuk je pokazao da prava velika srpska poezija nije ona koju su stvarali učeni ljudi za uzan krug prosvećenih nego ona koja je nastala i živela u narodu i da na njenim temeljima treba da se ubuduće razvija čitava književnost.”
Jovan Deretić, Istorija srpske književnosti
Susret sa slovenačkim lingvistom Jernejem Kopitarom u Beču predstavlja prekretnicu u Vukovom radu utoliko što Vuk uz njega stiče osnovna filološka znanja. Objavivši 1814. godine (a poboljšano izdanje 1818) Pismenicu serbskoga jezika po govoru prostoga naroda, prvu gramatiku, Vuk postaje naš prvi filolog. U njoj su iznesena jezička pravila „onih Srbalja koji žive po selima daleko od gradova” – kako i sam naslov kazuje.
Pismenicu je pratila Mala prostonarodna slavenoserbska pjesnarica, prva zbirka narodnih pesama koja je dalje podstakla sistemska i terenska beleženja narodnih pesama. Tako Vuk objavljuje Srpske narodne pesme u četiri toma, u takozvanom bečkom izdanju 1841, 1845, 1846. i 1862. godine, koje sadrže 793 lirske i 252 epske pesme. Da bismo što bolje sagledali njegov neumoran rad na prikupljanju narodne književne građe, naglasićemo da je objavio i zbirku narodnih poslovica 1836. godine, kao i zbirku narodnih pripovedaka 1821. i 1853. godine, a uz prvo izdanje pripovedaka priredio je i kraću zbirku narodnih zagonetki.
Vuk je i prvi srpski leksikograf, utoliko što je sastavio Srpski rječnik u saradnji sa Jernejem Kopitarom. Rječnik sadrži 26 000 reči, uglavnom iz njegovog zavičaja. Drugo izdanje, sastavljeno uz pomoć Đure Daničića, velikog, a veoma skromnog, Vukovog saradnika, broji 47 000 reči, sa šireg srpskog jezičkog područja, kao i narodna verovanja, običaje, opise nošnji; i iscrpne podatke o našim krajevima, društvenim odnosima; flori i fauni, oružju i oruđu i drugome.
„Zato je za njega vraćanje književnosti narodnom jeziku značilo ne samo prihvatanje gramatičkih pravila tog jezika nego, isto tako, njeno vraćanje narodu, stvarnosti narodnog života i načinu narodnog mišljenja i izražavanja.”
Jovan Deretić, Istorija srpske književnosti
Misao nemačkog gramatičara i filologa Johana Kristofa Adelunga „Piši kao što govoriš” obeležiće azbučku reformu koju su kod nas započeli Sava Mrkalj i Luka Milovanović. Zajedno sa svojim prethodnicima, Vuk stvara savremenu srpsku azbuku zasnovanu na fonološkom principu: jedan glas – jedno slovo.
Vreme je da se, napokon, pozabavimo upravo godinom Vukove pobede – 1847 – kada sva njegova pređašnja borba, odnosno neumoran rad na vraćanju srpske književnosti njenim korenima, biva ovenčan objavljivanjem četiri dela na narodnom jeziku. Tu spadaju Gorski vijenac Petra II Petrovića Njegoša, Pesme Branka Radičevića, rasprava o pravopisu pod nazivom Rat za srpski jezik i pravopis Đura Daničića i Vukov prevod Novog zavjeta sa crkvenoslovenskog na srpski jezik.
Vuk je i u godinama koje su usledile savetovao piscima, a i sam je pisao „onako prosto, bez svake majstorije i filosofije, kao što bi Srbin Srbinu pripovijedao”. Za njega je književnost bila stvar jasnog i živog govora, a ne komplikovanih crkvenoslovenskih konstrukcija koje samo učen, odnosno prosvećen, svet razume. Upravo tom neposrednošću i oslanjanjem na narodni jezik Vuk je pokazao da se velika dela mogu stvarati jednostavno, blisko i razumljivo svima, kao što je to upravo naša narodna, epska i lirska, književnost.
februar, 2026.
